♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 15 (Łopata…)



Z czeskiej Wikipedii. Szpadle czyli rydle…

♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 15 ( Łopata …)

Z podziękowaniem „za całokształt” dla Pana Wadima „Vaduhana”. Poniższa opowieść jest rozwinięciem Jego wpisu:
https://vaduhan-08.livejournal.com/30911.html

Łopata to część rydla czyli szpadla oraz szufli.


Żelazny rzymski szpadel z okresu 1-3 wiek n.e. Eksponat z Muzeum w Saalburg

Cytat z książki: „Maszyny i narzędzia rolnicze w mniejszem gospodarstwie rolnem”. Warszawa 1921. Autor: profesor inżynier Stefan Biedrzycki (1876-1936).
http://bc.pollub.pl/dlibra/publication/1015/edition/953/content?ref=desc

Były w Polsce czasy, kiedy jedynymi narzędziami, jakie rolnik miał do pomocy, były drewniana socha, takaż sama brona, żelazny sierp i stalowa kosa; do pomocy w swych pracach używał on konika tak małego i mizernego, że jakiś podróżnik francuski, opisując swój pobyt w Polsce, nie poznał w nim nawet konia, lecz pisał, że zwierzęta pociągowe są podobne trochę do konia, trochę do psa, że na nich jeździć podobno nie można, bo by nogi człowieka wlokły się po ziemi i że nazywają się one po polsku „szkapa”.

Cóż dziwnego, że tak uposażony rolnik nie porywał się na uprawę najżyźniejszych kawałków ziemi, bo te były ponad siły jego „szkapy” i jego narzędzi, lecz brał się jedynie do ziemi lekkiej, piaszczystej, na której nie potrzebował karczować potężnych dębów lub sosen, zapuszczających korzenie głęboko w urodzajną rolę, lecz walczył jedynie z jałowcem, ścielącym swe korzenie po powierzchni jałowej ziemi. To też i urodzaje przy takiej gospodarce musiały być mizerne, a wskutek tego trzeba było obrabiać dużo pola, ażeby ogólna suma plonu starczała na utrzymanie rodziny…

Rydel, inaczej nazywany z cudzoziemska szpadel, składa się z rękojeści i łopaty, a służy do rycia ziemi, do jej kopania; pewną odmianą rydla jest szufla, za pomocą której możemy piasek lub zboże szuflować, ale ryć nie możemy.

Zasadniczą częścią rydla jest łopata, którą bezpośrednio wbijamy w ziemię, i za pomocą której odwracamy sztych za sztychem.

Dawniej robiono łopatę drewnianą i okuwano ją od dołu, obecnie robią łopatę całą żelazną, lub nawet stalową, zaopatrując ją w tulejkę do osadzania rękojeści.

Ponieważ przy kopaniu ziemi więcej niż połowę ogólnej pracy pochłania wbijanie łopaty w ziemię, musimy zwrócić baczną uwagę na dolną krawędź łopaty, która działa na kształt noża, rozcinając rolę; krawędź ta, nie dość, że musi być stale ostra, ale jeszcze w dodatku lepiej, jeżeli będzie skośna, dzięki czemu łatwiej będzie wchodzić w ziemię.

Przy wyborze rydla należy zwracać uwagę na kształt łopaty i na materiał.

 

W łopacie żelaznej, a nie stalowej, będzie nam się stale jej dolna krawędź zaginać przy uderzeniu o byle kamień i nie pomoże tu żadne ostrzenie, gdyż im bardziej stoczymy czy spiłujemy ostrze, tym łatwiej ono będzie się zawijać.

Kształt łopaty i jej wielkość zależy od rodzaju ziemi; im ziemia lżejsza i bardziej sypka, tym większą łopatę posiada rydel, odwrotnie, im ziemia cięższa i bardziej zwięzła, tym mniejszą a szczególniej węższą bierzemy łopatę, jak to na przykład widzimy w cegielniach przy wydobywaniu gliny.

 

Nomenklatura


Schaufelblatt von der Grube Bliesenbach 13. Jahrhundert. Łopata z kopalni Bliesenbach – XIII wiek.

W poprzedniej części omówiłem narzędzia „motykopodobne”, czyli „narzędzia kinematyczno-energetyczne”, bo używając ich wykorzystujemy masę narzędzia i siłę naszych mięśni.

Teraz omawiamy „narzędzia dźwigniowe”, czyli narzędzia przy których stosujemy zasadę dźwigni i wykorzystujemy masę naszego ciała.

Wikipedia z której definicją się w tym momencie nie zgadzam, pisze tak: „Łopata – narzędzie służące do nabierania i przenoszenia głównie materiałów sypkich, takich jak węgiel, gruz, śnieg, piasek, ziemia, a także sypkich produktów spożywczych np. mąki, zboża. Najczęściej jest to ręczne narzędzie składające się ze styliska i zamocowanej na nim szerokiej, płaskiej lub odpowiednio zakrzywionej części roboczej, nazywanej łyżką lub czerpakiem. Część roboczą wykonuje się, w zależności od przeznaczenia, z twardej stalowej blachy, tworzyw sztucznych, aluminium, często z wygiętymi krawędziami, zapobiegającymi zsuwaniu się zawartości i wzmacniającymi łyżkę.

Dawniej wytwarzano łopaty drewniane, które obecnie przetrwały tylko w piekarnictwie. Ogólnie łopaty, zależnie od zastosowań, można podzielić na dwie grupy:

– łopaty do prac, w których kopanie i rycie jest warunkiem wstępnym pozyskania materiału do przeniesienia w odpowiednie miejsce – należy tu zaliczyć szpadel oraz różnego rodzaju saperki. Mają one zastosowanie uniwersalne w budownictwie, ogrodnictwie, robotach drogowych itp. Zazwyczaj z mniejszą wydajnością, jednak mogą zastępować łopaty z drugiej grupy,

– łopaty do załadunku, przemieszczania materiałów sypkich i ziarnistych takie jak szufla, piaskówka, łopata do śniegu i wiele innych.

Najczęściej używane łopaty to:

– łopata służąca do przenoszenia węgla, zwana szuflą – ma szerokie, płaskie ostrze z ostro wygiętymi krawędziami bocznymi, drewniane lub metalowe stylisko zakończone uchwytem w kształcie litery D lub T

– piaskówka – służy do przenoszenia materiałów sypkich, nie stwarzających oporów przy nabieraniu,

– szpadel zwany sztychówką służy głównie do prac ziemnych, kopania i rozbijania grud ziemi; w ogrodnictwie stosowany jest do ręcznych zabiegów agrotechnicznych i zwalczania chwastów – zastępując pług; najczęściej ma punktowo zakończone ostrze i zagięte krawędzie obok styliska, by móc go wpychać w glebę nogą, a jego ostrze ma najczęściej łukowate krawędzie

– saperka, często wyposażona w składany trzonek, jest łopatą zaprojektowaną dla wojska; zwykle ma łukowato lub trójkątnie zakończone ostrze a często też ząbkowane krawędzie boczne pozwalające użyć jej jako piły

– łopata saperska – często mylona z saperką, będąca na wyposażeniu sprzętu zmechanizowanego

– łopata piekarska – wykonana w całości, ze styliskiem, z jednego kawałka drewna (deski), dawniej miała kształt okrągły pasujący do jednego bochenka chleba; obecnie kształt przypomina długi prostokąt, umożliwia umieszczenie na niej kilku bochenków chleba lub bułek

Zgodnie z „nomenklaturą przedwojenną”, powinno być tak: urządzenie do przesypywania to „szufla”. Urządzenie do kopania to „rydel”, albo „szpadel”.

Szufla (do materiałów sypkich) oraz rydel (czyli szpadel do kopania) składa się z drewnianego trzonka (rękojeści) i części roboczej, czyli „łopaty”.

 

Etymologia


Łopata drewniana. Źródło: https://vaduhan-08.livejournal.com/30911.html

Szufla = shovel = Schaufel (ahd. Scuvala; mhd. Schuvel), umgangssprachlich in Nord- und Mitteldeutschland auch Schippe oder Schüppe, im Rheinland auch Schöppe = Лопа́та = Lopata

Rydel = szpadel = штык = за́ступ = Rýč = Spaten = spade

English spade is from Old English spadu, spædu (f.) or spada (m.). The same word is found in Old Frisian spade and Old Saxon spado. High German spaten only appears in Early Modern German, probably loaned from Low German. In Denmark, Sweden and Norway the word is spade as well. Other Scandinavian forms are in turn loaned from German. The term may thus not originate in Common Germanic and appears to be a North Sea Germanic innovation or loaned. Closely related is Greek σπαθη, whence Latin spatha.”

Termin „szpadel” wywodzi się z języka staroangielskiego: ‘spadu, spædu (f.) lub spada (m.). To samo słowo może być znalezione w języku starofryzyjskim: spade oraz starosaksońskim: spado. „Spaten” z języka wysokoniemieckiego występuje wyłącznie we wczesnym współczesnym języku niemieckim i jest prawdopodobnie zapożyczeniem z języka niskoniemieckiego. Skandynawska forma jest zapożyczeniem z języka niemieckiego. Termin jest także ściśle spokrewniony z greckim σπαθη, tudzież łacińskim spatha.”

Łopata (część rydla czy szufli), nazywana jest też „konchą”. W Polskiej Normie nazywana jest „płótnem” – analogicznie do „płaskiej” części kosy. Łopata zakończona jest tulejką do mocowania trzonka czyli rękojeści. Te części łopaty („płótno” oraz „tulejka”) tak samo nazywają się w języku rosyjskim (основная рабочая часть или полотно́ лопа́ты, туле́йка — жёстко связанная с полотном часть инструмента).

Jak może pamiętamy, w połowie XIX wieku, austriackie Molln słynęło nie tylko z produkcji kos, ale z wykonywania drewnianych łopat „wykorzystywanych w rolnictwie”. Drewniane łopaty były też prezentowane na stoiskach kilku producentów na Wystawie Światowej w Wiedniu w roku 1873.

Takie narzędzia znane były „od czasów starożytnych”. Dla zwiększenia trwałości bywało, że drewniana krawędź łopaty była wzmacniana brązem lub żelazem. Ale takim narzędziem NIE MOŻNA KOPAĆ w ziemi!

Łopata rydla (szpadla) MUSI BYĆ ZE STALI!

Mało tego – nie powinna być wykonywana z ŻELAZA! Bo nie da się zaostrzyć i będzie się zginać!

Teoretycznie żelazną czy stalową łopatę rydla można wyklepać z blachy. Ale MASOWA produkcja stalowych łopat to nie żmudne wyklepywanie, ale TŁOCZENIE na PRASIE lub wykuwanie specjalnym młotem parowym!

A jednak, za pomocą drewnianych rydli wyryto ziemię pod fundamenty wszystkich budowli przed rokiem 1870. Wykopano tysiące kilometrów kanałów i wałów przeciwpowodziowych….

 

Trochę historii

 

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/AMG_-_Spaten.jpg/1200px-AMG_-_Spaten.jpg
Archäologisches Museum Gunzenhausen ( Bayern ). Römischer Spaten aus einer Villa Rustica. . Łopata rzymska z Villa Rustica. Muzeum Archeologiczne Gunzenhausen (Bawaria).    Komentarz Wadima Vaduhana: „На рисунке Римская лопата, да, да именно такими лопатами копали котлован под фундамент Колизея! Я бы всех историков отправил бы с бронзовыми зубилами и деревянными лопатами копать фундамент под новое здание института реальной истории!!! Кто хоть раз копал не тронутую землю в огороде, где есть камушки, корни травы и прочее со мной будет за одно – да такую лопату в землю не воткнешь!!! Я лично переломал кучу лопат которые были железные и правильно сделанные, с ребрами жесткости!
Оказывается современная лопата это высокотехнологичное изделие! Лопата гораздо сложнее устроена чем двуручный меч или сабля или самурайская катана. Если воткнуть в землю меч и попробовать копать землю то он или согнется или сломается! Человека зарезать гораздо проще, чем копать землю….плохое всегда проще..”

https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%81opata_(narz%C4%99dzie)
https://en.wikipedia.org/wiki/Shovel
https://de.wikipedia.org/wiki/Schaufel
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0

https://pl.wikipedia.org/wiki/Szpadel
https://cs.wikipedia.org/wiki/R%C3%BD%C4%8D
https://de.wikipedia.org/wiki/Spaten
https://en.wikipedia.org/wiki/Spade

Wikipedia: „Szpadel – narzędzie ręczne przeznaczone do rozcinania gleby, kopania i robienia wykopów; rodzaj łopaty. Pierwotnie szpadel wykonany był z drewna. Po odkryciu rzemiosła metalurgicznego szpadle zaczęto zaopatrywać w ostrzejsze zakończenia z metalu. Przed pojawieniem się metalowych szpadli praca przy usuwaniu ziemi była mniej wydajna i skuteczna. Przy przenoszeniu błota i ziemi, oprócz szpadla, potrzebne były dłuta do rozkruszania ziemi. Szpadel z metalową końcówką umożliwił jednoczesne rozkruszanie i przenoszenie ziemi, powodując wzrost skuteczności i wydajności pracy.”

Rosyjska Wikipedia (https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF ) o szpadlu pisze tak: (przekład elektroniczny w mojej edycji) – „Zastup (заступ) to przestarzały synonim łopaty do kopania. W węższym znaczeniu, „zastup” to rodzaj narzędzia posiadającego „podnóżek” dociskany stopą podczas kopania.

Zbija trochę z tropu, moim zdaniem myląca informacja, że „zastup to przestarzała nazwa motyki (zwyczajnej czy uzębionej)”.

Zastup – nazwa przyjęta w tekstach etnograficznych i innych podobnych tekstach dla wszelkich prymitywnych narzędzi rolniczych lub ziemnych, posiadających podnóżek”.

Wykorzystanie łopaty w budownictwie i sprawach wojskowych jest od dawna znane. Tak więc rzymski szpadel, reprezentowany w kolekcji Muzeum Brytyjskiego, został znaleziony na dnie fosy otaczającej rzymski obóz warowny w Wielkiej Brytanii.

Sceny na gobelinie z Bayeux, przedstawiają pracowników wyposażonych w szpadle.

Drewniane łopaty okute kawałkiem żelaza stosowano jeszcze w XX wieku, na przykład, przy budowie Kanału Białomorsko-Bałtyckiego. (https://pl.wikipedia.org/wiki/Kana%C5%82_Bia%C5%82omorsko-Ba%C5%82tycki ).

W Anglii drewniane szpadle stosowano jeszcze dłużej, szczególnie do przekopywania gleb gliniastych, bo glina mniej przywiera do drewna jak do żelaza.

Wynalazek i powszechne wprowadzenie łopaty w rolnictwie nazywane jest „bezpośrednim ulepszeniem rewolucyjnym”, szczególnie zauważalnym w gospodarce północnej Europy, gdzie przejście nastąpiło w epoce żelaza bezpośrednio od łopat drewnianych w kształcie wiosła.

Powszechnie uważa się, że w rolnictwie szpadel i uprawa ziemi za pomocą łopaty zeszły na bok wraz z nadejściem pługa, ale tak nie jest.

Na terenie obecnych Włoch /w czasach starożytności – mój dopisek/ pług był używany przez właścicieli pól o powierzchni nieco ponad 4 akry, jednak działka na osobę po wojnach punickich wynosiła 1,25 akra (dwa juggers – два югера – iugerum) i chociaż później został ten nadział ziemi zwiększony do siedmiu jugerów (4,375 akrów), jednak to była powierzchnia całego obszaru nadzielonej ziemi a nie pola ornego – które było mniejsze.

Z tego powodu działki, szczególnie nieprzydatne do orki, nadal były uprawiane za pomocą łopaty i motyki, szczególnie że wydajność i intensywność stosowania szpadla i motyki w uprawie pola przewyższała możliwości orki pługiem.

Średniowieczni chłopi w północnej Europie znaleźli się w podobnej sytuacji – dla uproszczenia możemy założyć, że na południe od Alp używano głównie motyki.

Wraz ze wzrostem populacji i redukcją działek, intensyfikacją użytkowania gruntów i uprawą nieużytków, główny ciężar uprawy ziemi rolnej leżał na szpadlu.

Od dawna obserwuje się korelację między używanymi narzędziami a ich obrazami w opisach literatury i na obrazach kościelnych – typu „Adam i Ewa w pracy” (angielski: „Adam delved”). Obrazy pługa w tych scenach pojawiają się dopiero w XIV wieku.

Proszę zapamiętać, że przekopywanie ziemi szpadlem było wydajniejsze jak orka – w domyśle parą wołów drewnianą sochą. I że na południe od Alp głównie używano motyki, a na północ od Alp – szpadla.

Definicja powierzchni „iugerum” – to analog „morgi”. Powierzchnia zaorana sochą w czasie dnia pracy parą wołów. Według francuskiej Wikipedii „iugerum” to obszar około 25 arów (0,25 hektara).

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AE%D0%B3%D0%B5%D1%80
https://en.wikipedia.org/wiki/Jugerum
https://fr.wikipedia.org/wiki/Jug%C3%A8re
https://de.wikipedia.org/wiki/Yugada
https://es.wikipedia.org/wiki/Yugada

Niemiecka Wikipedia wprowadza pojęcie „Kultura Szpadlowa” (Spatenkultur).
https://de.wikipedia.org/wiki/Spatenkultur

Als Spatenkultur wird die Bearbeitung des Bodens im Garten oder auf dem Feld (Feldgärtnerei) von Hand mit dem Spaten und anderen Gartengeräten, wie der Hacke oder der Grabgabel, bezeichnet.
Grundlage der Spatenkultur: Grabearbeit mit dem Spaten

Die Spatenkultur kann sorgfältiger ausgeführt werden als mit landwirtschaftlichen Maschinen, dieses erfordert aber viel mehr Zeit und Krafteinsatz. Deshalb ist sie heute in der Landwirtschaft und auch im Erwerbsgartenbau weitgehend bedeutungslos geworden. In Deutschland war die Spatenkultur noch bis in den Anfang des 20. Jahrhunderts z. B. beim Anbau von Möhren oder im Weinbau[3] gebräuchlich.

Beim hobbymäßigen Gartenbau ist sie dagegen weiterhin noch überwiegend anzutreffen.”

Mówiąc krótko, do XX wieku stosowanie szpadla oraz motyki w rolnictwie niemieckim było powszechne. Szczególnie tam, gdzie nie można było zastosować maszyn rolniczych – czytaj: pługa. Czyli przy uprawie warzyw oraz winorośli.

Podobnie było i w Rosji – o czym pisze cytowana wcześniej rosyjska Wikipedia.

Podobnie pisze Wikipedia angielska – moje streszczenie.
https://en.wikipedia.org/wiki/Loy_(spade)

Orka za pomocą szpadla „loy” (irlandzkie láí – oznaczające szpadel), prowadzona była w Irlandii oraz w biednych krajach Europy aż do roku 1960.

Taki wąski szpadel wykonany z drzewa jesionowego, z czasem zakończony elementem żelaznym, wykorzystywano przy uprawie ziemniaków, na zboczach górskich i na terenie gdzie wykopywane tym sposobem bruzdy umożliwiały odpowiedni drenaż roślin. Narzędzie wykorzystywano na małych działkach, na terenie gdzie nie można było użyć konia, lub gdy rolnika nie stać było na konia.


Loy (spade). Dla porównania na końcu wpisu link z Polską Normą dotyczącą „szpadla drenarskiego”.

 

Konkretne informacje


Żelazne okucie drewnianej łopaty. Źródło: https://vaduhan-08.livejournal.com/30911.html

Niewątpliwie, wykuć żelazny szpadel można było „metodą chałupniczą” w kuźni napędzanej kołem wodnym. Ale podobnie jak przy kosach czy sierpach, trudno mówić w takim przypadku o masowej produkcji. Masowa produkcja to prasa mechaniczna czy hydrauliczna – końcówka XIX wieku, lub wcześniej – młot parowy.

Wikipedia pisze tak (streszczenie tłumaczenia):

Pierwszy młot parowy wymyślił James Nasmyth (1808 – 1890), około roku 1838. Rysunki takiego parowego młota Nasmyth stworzył w listopadzie 1839. W tym samym czasie, na podobny pomysł wpadł francuski inżynier François Bourdon (1797 – 1865). Bourdon pokazał plany urządzenia właścicielom fabryki Le Creusot (Adolphe i Eugène Schneider), podczas wizyty w zakładach (Schneider & Cie) w roku 1839. W połowie roku 1840 François Bourdon i Eugène Schneider pojechali do Anglii, by spotkać się z Jamesem Nasmythem, któremu pokazali rysunki projektu Bourdona. Projekt został zaakceptowany przez Nasmyth’a i w tym samym roku w zakładach Shneidera powstał pierwszy na świecie młot parowy o masie 2,5 tony i skoku 2 metry. Urządzenie opatentowano w roku 1841. W kwietniu 1842 Nasmyth wizytował zakład Le Creusot i oglądnął w pracy młot Bourdona – jak powiedział: „dziecko moich marzeń”.

Nasmyth opatentował swój projekt w czerwcu 1842, wykorzystując pieniądze pożyczone od męża swej siostry Anny, Williama Bennetta. Swój pierwszy młot parowy zbudował tego samego roku w swojej odlewni Patricroft. W 1843 r. pomiędzy dwoma inżynierami (Nasmythem i Bourdonem) wybuchł spór o priorytet wynalezienia młota parowego.

Zastosowanie młota parowego zmniejszyło koszty kucia o 50%. Do roku 1856 wyprodukowano na świecie około 490 młotów parowych, z tego 40% wyprodukowała firma Jamesa Nasmyth’a.

Później Nasmyth opracował wodną prasę hydrauliczną, szlifierki i specjalną frezarkę, dzięki której można było produkować sześciokątne nakrętki.”

Dodam, że zgodnie z informacją z Wikipedii, to przemysł stoczniowy, niejako wymusił powstanie młota parowego. Do roku 1860 nie było jeszcze produkowanej „przemysłowo” stali. Dysponowano jedynie nadającym się do kucia żelazem (wrought iron). Zgodnie z Wikipedią, walcowanie na zimno takiego materiału podnosi jego wytrzymałość o 20%. Walcowanie na zimno – to łożyska stożkowe – a więc lata 1890 – 1905. Pozostawało „wzmacnianie żelaza” przez nawęglanie i kucie.

A przemysł okrętowy potrzebował przede wszystkim kotwic! I to właśnie potrzeba produkowania dużych i odkuwanych kotwic dała impuls do budowy dużych młotów parowych. Ja tego nie wymyślam – tak twierdzi Wikipedia!

https://en.wikipedia.org/wiki/James_Nasmyth
https://en.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Bourdon

Widzimy, że w latach 1843 – 1856 zaczęto produkować parowe młoty. Należy przypuszczać, że za ich pomocą produkowano elementy maszyn i urządzeń a nie „drobnicę” – czyli łopaty.

O tym kiedy zaczęto produkować stalowe łopaty, mówi nam z jednej strony informacja o uruchomieniu produkcji stali konwertorowej (Bessemer, Thomas) oraz stali produkowanej w piecach Siemensa Martina, a z drugiej strony… wojskowość…

 

Przypomnienie


Motyka? Źródło: https://vaduhan-08.livejournal.com/30911.html

https://kodluch.wordpress.com/2019/06/13/%e2%99%ab-off-topic-metalurgia-10-historia-kosy-czesc-i/
https://kodluch.wordpress.com/2019/07/01/%e2%99%ab-off-topic-metalurgia-12-historia-kosy-czesc-iii/
https://kodluch.wordpress.com/2019/05/30/%e2%99%ab-off-topic-metalurgia-8-brzytwa/

Wikipedia:

W 1662 r. Johann Adolf Graf zu Schwarzenberg zbudował w styryjskiej wsi Turrach pierwszy w Styrii wsi piec rusztowy (Floßofen). Później następują jakieś problemy z miejscową rudą żelaza. „Odrodzenie” hutnictwa następuje po roku 1826. Zbudowano nowy piec, który umożliwił lepsze wytapianie żelaza i zmniejszone zużycie węgla drzewnego. W 1838 powstaje tam pierwszy w Styrii wielki piec.

Przez długi czas lokalna fabryka była dostawcą surówki dla hut stali Schwarzenberg w Paal, Murau, Katsch i Niederwölz.

W roku 1861 Johann Adolf II książę zu Schwarzenberg (Johann Adolf II. Fürst zu Schwarzenberg) zdecydował się na budowę konwertora Bessemera w Turrach, oznaczało to kolejne pionierskie osiągnięcie w przemyśle żelaza i stali. Produkcję stali rozpoczęto w roku 1863. W 1866 r. fabrykę rozbudowano o dwa kolejne konwertery. Jednak w następnych latach odosobniona sytuacja miała coraz bardziej niekorzystny wpływ – chodzi o brak połączenia kolejowego. Ze względu na powstawanie większych firm presja konkurencji stała się w końcu zbyt duża i w 1898 r. zamknięto najstarszą hutę Bessemera w Austrii.”

Tymczasem w Niemczech:

Jacob Mayer z Bochum inwestuje w system pudlingowy około roku 1849 (a przed 1854, bo wtedy zbudowana walcownia powoduje zapaść finansową przedsiębiorstwa). W roku 1863 przechodzi z systemu pudlingowego na „gruszkę Bessemera”. Zaś „u konkurencji”, czyli u Kruppa, wszystko odbywa się z kilkuletnim opóźnieniem.

W latach 1862 – 1864, Pierre-Émile Martin ( ur. 18 sierpnia 1824 w Bourges, zm. 23 maja 1915 w Fourchambault), udoskonalił piec płomieniowy do wytopu stali konstrukcji sir Carla Siemensa.

W roku 1864 Martin odkupił licencję od Siemensa na jego piec płomieniowy i opracował proces prowadzący do produkcji stali.

Po roku 1865 zaczęto pierwsze próby z produkcją stali w piecach martenowskich.

W roku 1867 odbyła się Wystawa Światowa w Paryżu. Po raz pierwszy pokazywano „piec gazowy do wytopu stali” Siemensa. Zachwyceni komentatorzy piszą: „nareszcie można bez trudności dojść do temperatury w której się topi stal”.

Już w 1876 r. Stowarzyszenie Bochum uruchomiło osiem pieców Siemensa – Martina, dzięki którym stal mogła być produkowana przez dodawanie złomu i wapna. Nowa stalownię S-M została wybudowana dzięki doświadczeniom nad usprawnieniem technologii Bessemera w Bochum przez Augusta Thyssena z roku 1878.

Zakłady Bochum (BVG – 35 000 ton stali rocznie), wraz z Kruppem (16 000 t / stali rocznie), posiadały monopol na stal Siemensa-Martina w Niemczech do końca lat 70-tych XIX wieku. Oba zakłady budują piece Siemensa-Martina około roku 1876.

W ten sposób stal S-M powoli zastąpiła wysokiej jakości stal konwertorową („bessemerowską”).

Austria:

A z kolei Franz Mayr ze Styrii (Franz Mayr von Melnhof 1810 – 1889, syn Granza Mayr’a (1779 – 1847)) „startuje z pudlingiem” wcześniej, bo w roku 1840 – w tym samym czasie jak uruchamiane są pudlingarnie w Królestwie Polskim. Dziesięć lat przewagi technologicznej to prawdziwy kosmos! A żeby było dziwniej, buduje się w Kapfenbergu z pomocą Fridolina Reisera, „pierwszy w świecie niemieckojęzycznym piec Siemensa – Martina” (1859), czyli 5-6 lat wcześniej niż Martin kupił licencję od Siemensa i zaczął pierwsze próby z takim piecem!

Peter Tunner (1809 – 1897), był pionierem przemysłu stalowego w Austrii. Dzięki jego wiedzy i działalności zbudowano w Cesarstwie Austro-Węgierskim pierwszy konwertor Bessemera (uruchomienie 19.11.1863 w Turrach im oberen Murtal) oraz pierwszy piec Siemensa -Martina.

Dodam za Wikipedią, że Peter Tunner był chrześcijańskim „heretykiem-sekciarzem” – montanistą, „który zdobył szacunek na całym świecie dzięki swym pracom literackim i wykładom religijnym na Uralu (1870) i w USA (1876)”.

Peter Tunner, w roku 1870 wizytował Wystawę Przemysłową w Petersburgu, a potem przemysł metalurgiczny na Uralu.

https://de.wikipedia.org/wiki/Peter_Tunner
https://de.wikipedia.org/wiki/Predlitz-Turrach
https://de.wikipedia.org/wiki/Kapfenberg
https://de.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCdbahn_(%C3%96sterreich)
https://de.wikipedia.org/wiki/Montanismus
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC
https://en.wikipedia.org/wiki/Montanism

Przypomnę też, że wydaje się iż pierwsza odlewnia żeliwa w Cesarstwie Austro-Węgierskim powstała w Kapfenberg.

Wikipedia pisze że:

Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku żołnierze francuscy okupowali miasto kilka razy (1797, 1799, 1800, 1805 i 1809) – tak jak i całą Górną Styrię.

Oprócz skutków wojny ludność dotknęło w XIX wieku kilka poważnych katastrof powodziowych i pożarowych. Na przykład w 1814 r. 61 z 97 domów zostało zniszczonych przez poważny pożar. W 1819 r. zrujnowany zamek został zniszczony przez częściową rozbiórkę, ponieważ potrzebowano kamieni do budowy teatru miejskiego w Bruck an der Mur.

W roku 1848 „Południowa Linia Kolejowa” (Südbahn – rozpoczęcie budowy 1841) dotarła do miasta. Budowę linii kolejowej zakończono w 1857, co umożliwiło transport towarów z Kapfenberg do Triestu i Wiednia.

W dniu 18 marca 1850 r. powstał lokalny związek społeczno ekonomiczny Kapfenberg w wyniku połączenia rynków handlowych gmin Kapfenberg, Arndorf, Berndorf, Diemlach, Einöd, Pötschen, Schörgendorf, St. Martin, Stegg i Winkl, a 20 lipca 1850 r. wybrano pierwszą radę miejską.

W drugiej połowie XIX wieku rozpoczęła się industrializacja obróbki żelaza i stali w Kapfenberg. W 1854 r. Franz Mayr nabył w Kapfenberg kilka kuźni napędzanych wodą; następnie koła wodne zastąpił silnikami parowymi.
W 1859 powstaje piec Siemensa-Martina. Franz Mayr von Melnhof sprzedał swój zakład w 1872 r. związkowi producentów żelaza (Innerberger Hauptgewerkschaft), który inwestował w rozwój produkcji, by zakład sprzedać w roku 1881 związkowi „Alpine Montangesellschaft”. Roczna produkcja w 1891 r. wynosiła już 4000 ton, a fabryka zatrudniała około 500 pracowników. Oprócz fabryki staliwa Kapfenberg powstały inne fabryki. W 1855 roku Hans Pengg kupił żelazny młot w Einöd i nazwał go Hansenhütte. W Diemlach Friedrich Bruno Andrieu zbudował stalownię i walcownię, która później została sprzedana przez jego synów firmie „Felten i Guilleaume”.

W roku 1868 powstał związek zawodowy.

W dniu 29 stycznia 1894 r. Bracia Böhler (Böhler-Werke ) odkupili od „Alpine Montangesellschaft” fabrykę żeliwa Kapfenberg, w tym związane z nią nieruchomości (ziemskie) za 800 000 guldenów.”

Przyznaję, że sprawy austriackiej metalurgii są tak zawikłane i niejasne jak sprawy interakcji różnych religii i przemysłu, herezji czy słów „Gussstahl” i „Stahlguss”. Nie mówiąc o „Gusseisen”.

 

Łopata saperska i saperka


Okucie żelazne drewnianej łopaty. Źródło: https://vaduhan-08.livejournal.com/30911.html

Z poprzednich opowieści, wiemy że proces pudlingowy został wdrożony SYNCHRONICZNIE na terenie całej Europy w latach 1840 – 1850. Niemal jednocześnie powstały instalacje pudlingowe w Anglii, Niemczech, austriackiej Styrii, w pruskim Bochum ( Departamentu Ruhry w Wielkim Księstwie Berg, później pruska Cywilna Gubernia między Wezerą a Renem, później (po 1815) część prowincji Westfalia w Prusach), w Królestwie Polskim (Zagłębie Staropolskie i Zagłębie Dąbrowskie), na Górnym Śląsku (austriackie a potem pruskie Księstwo Śląskie) itd…

W latach 1865 – 1876 rozpoczęto przemysłową produkcję stali metodami Bessemera i Siemensa Martina. Także synchronicznie w całej Europie.

Stal pudlingowa była bardziej miękkim żelazem niż stalą. Materiał był miękki, nie dawał się hartować, nie nadawał się na ostrza, ale dawał się nawęglać powierzchniowo.

Przypomnę, że w latach 1843 – 1856 zaczęto produkować parowe młoty.

Wydaje się, że około roku 1870 zaistniały warunki by zacząć przemysłowo produkować łopaty stalowe do rydli, czyli szpadli. Pewnie na początku produkcja była droga, więc chyba rolników nie było stać na tak nowoczesne narzędzie…

A kto potrzebował w drugiej połowie XIX wieku narzędzia do kopania i miał dużo pieniędzy?

Wojsko!

Na zdjęciach z Wojny Krymskiej (1853 – 1856) oraz Wojny Secesyjnej (1861–1865), poza zniszczeniami widzimy ogromną ilość okopów i szańców. Czy te fotografie są autentyczne? Czy wojsko miało już poza motykami stalowe rydle?

Okazuje się, że rydel wojskowy, czyli saperkę, wymyślił w roku 1869 a opatentował w roku 1870, duński oficer Mads Johan Buch Linnemann (1830 – 1889).

Jak twierdzi dziewica Wikipedia, Linnemann już w roku 1870 zaczął dostarczać wyprodukowane przez siebie saperki armii duńskiej. A rok później, zbudował fabrykę saperek w Wiedniu i zaczął dostarczać „wojskowe łopaty” dla armii austriackiej. Później jego saperki zaczęto produkować w Niemczech, Francji, Rumunii i Rosji.

I tylko Rosja uznała prawa patentowe Linnemann’a. Zapłacono mu 30 tysięcy rubli i zamówiono 60 tysięcy saperek…

Tak mówi święta Wikipedia (zawsze dziewica).

Wikipedia twierdzi, że prawdopodobnie, po roku 1872 syn emigrantów z Polski, Edmund Ludwig-Luis Żaliński (1849 – 1909) , uczestnik wojny secesyjnej i profesor Massachusetts Institute of Technology, wynalazł saperkę „do kopania okopów” dla armii USA.

Najdziwniejsze jest to, że armie europejskie przyjęły wynalazek Linnemann’a bardzo niechętnie. W pruskiej armii uważano, że nie można obciążać żołnierza dodatkowym ciężarem, bo żołnierze „utracą mobilność”, gdyż „wojna okopowa” nie będzie miała miejsca, a wojsko „ma prowadzić działania ofensywne a nie obronne”.

Uważano, że lepiej wyposażyć żołnierzy w mniejszą ilość zwykłych długich rydlów, bo żołnierzowi będzie niewygodnie okopywać się krótką saperką. Wielu oficerów armii pruskiej nie wyobrażało sobie klęczącego żołnierza, kopiącego ziemne ukrycie.

Pierwsze próby z saperką dokonano w armii duńskiej dopiero w sierpniu 1874 roku.

26.11.1874 armia pruska wprowadziła „saperkę Linnemann’a”.

Kolejny model saperki armia pruska wprowadziła 03.03.1887. Był to model niemal identyczny do saperki stosowanej już w armii austriackiej.

Kolejny model saperki, z zaokrąglonymi nitami, które nie kaleczyły żołnierzy podczas marszy, został wprowadzony w armii pruskiej w roku 1898.

Podczas pierwszej wojny światowej stosowano wszystkie trzy modele (1874, 1887 i 1898).

Wojsko brytyjskie nie stosowało saperek ale rodzaj kilofów.

Dlatego też dla żołnierzy brytyjskich saperki niemieckie były pożądanym łupem wojennym.

Tako rzecze Wikipedia…

Krótko mówiąc, rydel czyli szpadel, mógł wejść do powszechnego użytku w rolnictwie po roku 1870. Więc i epoka rolniczej „Kultury Szpadlowej” (Spatenkultur), to okres 1870 – 1930.

Co chyba udało nam się udowodnić…

Mam nadzieję…

 

PS 1

A reszta to „bajki historyków”…

 

PS 2

Jak pamiętamy: lata 1750 – 1800 – przyrost ludności Anglii i Walii o 4 miliony. Lata 1801 – 1850 – przyrost o kolejne 10 milionów.

Niemiecka Wikipedia, przy okazji hasła „Związek Niemiecki (niem. Deutscher Bund)” – https://pl.wikipedia.org/wiki/Zwi%C4%85zek_Niemiecki – pisze tak o problemie ludnościowym w Niemczech.

W latach 1815–1865 liczba ludności Związku wzrosła o 57%, z 30 446 tys. do 47 689 tys. Po 1815 gwałtownie rosła liczba mieszkańców miast. Duża część ludności emigrowała, głównie do Stanów Zjednoczonych (480 tys. w latach 40. XIX wieku, 1,2 mln w latach 50., 780 tys. w latach 60.).

Komentarz mój: w roku 1815 było prawie 30,5 mln ludności, w ciągu 50 lat przybyło 17 mln ludzi plus wyjechało ponad 2 miliony (razem przybyło ponad 19 mln ludzi!).

I w roku 1850 zaczął na terenie obecnych Niemiec „przeważać język niemiecki”: „Językiem elit był francuski. Język niemiecki uchodził za język ludzi prostych. Po Wiośnie Ludów zaczął umacniać się język niemiecki, przy równoczesnym odejściu od francuskiego.”

Przypomnę, że oficjalne dane Wikipedii podają, że Królestwo Polskie liczyło w roku 1820 – 3,5 miliona osób. W roku 1850 – 4,811 mln osób. W roku 1860 podobnie: 4,84 mln osób. W roku 1870 już 6,08 mln osób. 10 lat później (1880) 7,105 mln osób. W roku 1890 – 8,258 mln, a w roku 1900 – 10 mln osób…
Rok 1910 – 12,129 mln osób.


Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kr%C3%B3lestwo_Polskie_(kongresowe)

Abstrahując od tematu „skąd wziął się taki przyrost ludności w Europie”, należy się zastanowić, jak tę ludność wyżywiono. Bez stalowych pługów, stalowych motyk, stalowych rydli i stalowych kos…

https://pl.wikipedia.org/wiki/Saperka
https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%81opata_saperska
https://pl.wikipedia.org/wiki/Edmund_Zalinski
https://en.wikipedia.org/wiki/Edmund_Zalinski
https://de.wikipedia.org/wiki/Feldspaten
https://en.wikipedia.org/wiki/MPL-50
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B5%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0
https://pl.wikipedia.org/wiki/Bochum
https://de.wikipedia.org/wiki/Bochum
https://da.wikipedia.org/wiki/Johan_Linnemann_(infanteriofficer)
http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/docmetadata?id=14646
http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/publication/15041/edition/14646/content?ref=desc

 

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/KB_-_Pionierspaten.jpg/483px-KB_-_Pionierspaten.jpg
Roman museum Kastell Boiotro ( Passau ). Ancient Roman, possibly military engineering, spade ( 3rd century AD ). Römisches Pionierspatenblatt. Żelazna łopata rzymskiej saperki.

 

Dodatkowe linki (Polskie Normy)


Der Feldspaten M1874

https://kodluch.files.wordpress.com/2019/07/szpadel-drenarski-bn_65_4516_01.pdf
Szpadel drenarski BN_65_4516_01

https://kodluch.files.wordpress.com/2019/07/oskardy-i-kilofy-bn_82_4515_01.pdf
Oskardy i kilofy – BN_82_4515_01

https://kodluch.files.wordpress.com/2019/07/trzonki-bn_88_4516_14.pdf
Trzonki – BN_88_4516_14

https://kodluch.files.wordpress.com/2019/07/siekiery-bn_82_4525_02.pdf
Siekiery – BN_82_4525_02

 

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Spade_%28AM_607965-9%29.jpg/1280px-Spade_%28AM_607965-9%29.jpg
Das deutsche Spatenmodell 1898

vvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvv

ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ

Zgodnie z sugestiami Czytelników, tym którym podoba się moja „pisanina”, umożliwiłem składanie osobistych podziękowań…

Można podziękować poprzez portal „Patronite”:

https://patronite.pl/blogbruska

Lub przez PayPal:

blogbruska@gmail.com

ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ

vvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvv

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

Do tłumaczenia tekstów można stosować na przykład:
http://free-website-translation.com/

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

♫ – OFF TOPIC – SPIS TREŚCI tematów „OT”
https://kodluch.wordpress.com/2018/03/16/%e2%99%ab-off-topic-spis-tresci-tematow-ot/

https://kodluch.wordpress.com/about/

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

Jedna uwaga do wpisu “♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 15 (Łopata…)

Dodaj komentarz

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s