♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 13 (Historia kosy część IV i ostatnia…)



Obraz przyszłości. Tak sobie w roku 1898 wyobrażano przyszłość. Każdemu rolnikowi kosa i rower ?
Źródło: https://humus.livejournal.com/6705849.html

♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 13 (Historia kosy część IV i ostatnia…)

Kosy angielskie

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/23/Abbeydale_Industrial_Hamlet_-_Tilt_Hammers_-_geograph.org.uk_-_2425530.jpg

.https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/23/Abbeydale_Industrial_Hamlet_-Tilt_Hammersgeograph.org.uk-_2425530.jpg
Water-powered, belt-driven machinery, Abbeydale Industrial Hamlet
Abbeydale Industrial Hamlet – Tilt Hammers, near to Beauchief, Sheffield, Great Britain. These two hammers are driven via the waterwheel outside. Jak widać, to zespół młotów z drugiej połowy XIX wieku.

Angielska Wikipedia niemal pomija temat produkcji kos na Wyspach Brytyjskich. Elektroniczne tłumaczenie: „W muzeum „Abbeydale Industrial Hamlet” w Sheffield, znajdują się eksponaty kos, od końca XVIII wieku do lat 30-stych XX wieku. Obecne muzeum stanowi część dawnej dzielnicy północnego Derbyshire, która rozciągała się do Eckington, specjalizującej się w wytwarzaniu kos. Inne angielskie ośrodki produkujące kosy znajdowały się w okolicach Belbroughton.”

Zaglądamy na stronę Muzeum „Abbeydale Industrial Hamlet” – ośrodka specjalizującego się „w kosach”.

Czytamy tam, że „w tym miejscu wykuwano żelazo przez 500 lat, chociaż istnieją dowody na inne prace związane z metalem przed 1200 r. .n.e. Wczesna historia jest ściśle związana z pobliskim opactwem Beauchief, które prowadziło kuźnię, a także kilka młynów wzdłuż rzeki Sheaf”. Dodam, że „sheaf” = „snopek zboża”.

Mapa z 1725 r. pokazuje, że pola zwane „Wzgórzami Sinder”, zostały zalane po zbudowaniu tamy zbiornika wodnego. Znalezione żużle wskazują na wytapianie ołowiu w XVI i na początku XVII wieku. Jednak zakłady „Abbey Dale Works”, których budynki stanowią obecnie muzeum Abbeydale Industrial Hamlet, zostały po raz pierwszy oficjalnie zarejestrowane w 1714 r. – choć mogły zostać też zbudowane przez Hugh Stephensona, jak wyszczególniono w księdze czynszowej z 1685 r.”

Dalej mamy opisany rozwój firmy (inwestycje):

.1777 – powiększenie zapory
.1785 – konstrukcja młota
.1793 – budowa domków robotniczych
.1817 – budowa szlifierni
.1838 – budowa domu kierownika
.1840 – budowa wozowni i stajni
.1876 – budowa magazynu pierwszego piętra.

Od XVII wieku produkowano przede wszystkim kosy. Od roku 1849 zakłady były wynajmowane przez „Tyzack Sons and Turner”. Zamknięte w roku 1933.

Komentarz. Zwraca uwagę to, że o produkcji kos można mówić dopiero od roku 1817, czyli od momentu budowy szlifierni. A dopiero czy już w roku 1849, zakładem zaczyna się interesować firma rodziny Tyzack – późniejszy potentat w dziedzinie produkcji ostrzy, brzytew, pił, łopat i kos. Firma Tyzack-ów zatrudniała około roku 1870 dwudziestu (!) pracowników!

I to tak jakoś dobrze pasuje do informacji, że „pierwszy piec cementacyjny w Sheffield zbudowano dopiero w roku 1848, przez firmę „Daniel Doncasters and Sons”, założoną w roku 1778. W ciągu 12 lat, do roku 1860 powstało w Sheffield 250 pieców cementacyjnych, produkujących rocznie 80 tysięcy ton stali blistrowej”.

https://en.wikipedia.org/wiki/Scythe
https://en.wikipedia.org/wiki/Abbeydale_Industrial_Hamlet
https://en.wikipedia.org/wiki/Shepherd_Wheel


Grinding wheels in a workshop. Jak widać, koniec XIX wieku (przełożenie pasowe), ale obroty niewielkie, kamienie ściernic stały w wodzie podczas ich pracy.

https://en.wikipedia.org/wiki/Sheffield_Industrial_Museums_Trust
https://en.wikipedia.org/wiki/Trip_hammer

https://en.wikipedia.org/wiki/Eckington,_Derbyshire
During the Industrial Revolution coal and iron ore were mined and local streams, such as the Moss Brook, were harnessed to provide power for factories. The Sitwells built a large foundry and ironworks. Scythes, sickles and nails were made in the town for local use and for export. The Moss Brook was dammed to provide water power at eight sites including Chapel Wheel, Carlton Wheel and Fields Wheel, to grind the blades. The remains of an old forge and drift mines exist in the valley. Eckington had a coal mine in the eastern part of the town, one of the very few in the country which is still operated.

https://en.wikipedia.org/wiki/George_Sitwell_(ironmaster)

https://en.wikipedia.org/wiki/Belbroughton
Belbroughton was at the core of the North Worcestershire scythe-making district. Many of the mills of the area were formerly blade mills used for sharpening them, after a scythesmith had forged them from iron, with a thin strip of steel along the cutting edge. From the late 18th century until about 1870, the Waldron family of Field House Clent were the leading manufacturers. They were succeeded by Isaac Nash, whose business finally closed in about 1970. Scythes were formerly not just made in Belbroughton, but also several adjacent parishes, including Chaddesley Corbett.
https://en.wikipedia.org/wiki/Civil_parish

Czy można jakoś inaczej określić okres rozpoczęcia masowej produkcji kos w Anglii? Na pomoc przychodzi nam… medycyna i… Fryderyk Engels!

Cytat z Wikipedii: „Fryderyk Engels opisał w swoim eseju „Sytuacja klasy robotniczej w Anglii” ( „Die Lage der arbeitenden Klasse in England. Nach eigner Anschauung und authentischen Quellen” – wydane 1845), „powstanie szlifierzy z Sheffield”, jakie miało miejsce w roku 1844/45 . Opierał się na własnych informacjach i autentycznych źródłach opisujących los szlifierzy z Sheffield, które było w połowie XIX wieku wiodącym producentem wysokiej jakości produktów szlifierskich do czasu rozwinięcia produkcji ostrzy w Solingen.

Przyczyną niezadowolenia szlifierzy były złe warunki pracy, prowadzące do śmiertelnej choroby, zwanej „krzemica” (silicosis).

Historia chorób płuc (pylicy) jest taka: „Jeszcze pod koniec XVIII wieku Thomas Beddoes stwierdził szkodliwy wpływ wdychanego pyłu na stan płuc. W 1832 roku Charles Turner Thackrah (angielski lekarz) wydał pierwszą angielską książkę z dziedziny medycyny przemysłowej.

Jako pierwszy podał informacje dotyczące występowania chorób i śmiertelności u brytyjskich górników i spróbował dojść do przyczyn takiego stanu rzeczy.

Wpływ krzemionki na powstanie pylicy płuc u górników kopalń węgla wykazał jako pierwszy dr Edward Headlam Greenhow, inspektor medyczny zakładów przemysłowych w Anglii, w 1864 roku zidentyfikował drobiny krzemionki w płucach osób narażonych, używając w tym celu spolaryzowanego światła.

Terminu silicosis (krzemica) po raz pierwszy użył w 1871 roku włoski naukowiec – Rovide. Natomiast określenie pneumoconiosis (pylica) zostało po raz pierwszy użyte przez niemieckiego naukowca Friedricha Zenkera. W roku 1890, na ziemiach polskich, doniesienie dotyczące pylic górników kopalń węgla opublikował dr Aleksander Fabian.”

Angielska Wikipedia: „The name silicosis (from the Latin silex, or flint) was originally used in 1870 by Achille Visconti (1836–1911), prosector in the Ospedale Maggiore of Milan. The recognition of respiratory problems from breathing in dust dates to ancient Greeks and Romans. Agricola, in the mid-16th century, wrote about lung problems from dust inhalation in miners. In 1713, Bernardino Ramazzini noted asthmatic symptoms and sand-like substances in the lungs of stone cutters. With industrialization, as opposed to hand tools, came increased production of dust. The pneumatic hammer drill was introduced in 1897 and sandblasting was introduced in about 1904, both significantly contributing to the increased prevalence of silicosis.

Przypomnę, że w jednej z opowieści o silnikach parowych, cytowałem angielskie źródła, które twierdzą, że jeszcze w latach 1830-1835 wszystkie angielskie kopalnie węgla kamiennego były kopalniami odkrywkowymi, gdzie górnicy pracowali sezonowo – od wiosny do jesieni. Nie ma możliwości by przy kopaniu węgla „na otwartym powietrzu” nabawić się pylicy (a ściślej: krzemienicy)…

Dodatkowe źródło ( http://scytheassociation.org/history/ ) pisze tak:

The English Scythe Industry

The English scythe industry evolved in a very different direction from that on the continent. There were two main differences Firstly, whereas the dominant tradesman on the continent was the smith, in the UK it was the scythegrinder. The amount of forging involved in the manufacture of the English Crown blades appears to have been relatively low, compared to the Austrian process. A strip of hard steel was sandwiched between two plates of softer steel, and the three were hammer welded together, and then plated out to the required width.

In the 19th century another style of blade, the “Patent blade” was developed, which comprised a flat sheet of rolled steel stamped out and hardened, and then riveted to a rigid back. Patent blades were manufactured by Tyzack in Sheffield up until the late 1980s, and can still be found in hardware stores. Both kinds of blade required prodigious amounts of grinding which was performed by men suspended above huge water-powered grinding wheels, so as to be able to place all their pressure on the blade. It is easy to see where the expression “nose to the grindstone” came from. In 1879 a workman could grind only two to three dozen crown blades in a day — which gives an indication of the considerable amount of grinding involved.

Industrialization and Revolt

The other feature of the English industry was its early concentration and industrialization. Whilst scythe-making in Austria remained a largely rural industry, based in small towns and villages, in the UK it became an urban industry. Although there were small scythe grinding mills to be found in villages around the country, by the first half of the 19th century the industry was becoming highly concentrated in Sheffield. According to Don Tyzack, “following enclosure . . . the army of little mesters making scythes gave way to bigger workshops making machine knives” for reaping machines, and scythes for a market kept buoyant by demand from the colonies. Much of the scythe manufacturing industry lay under the control of one family, the Tyzacks. By the 20th century, the Tyzacks (who split up into a number of firms) seem to have gained a monopoly over scythe production in the UK.

At their Stella works in Sheffield, there were 20 “sturdy grinders” working side by side on 20 large wheels. Scythe grinding was a vile occupation, and the almost certain risk of silicosis, meant that many scythe-grinders died by the time they reached 40. However the scythe-grinders union was strong, and very active in the Sheffield Outrages of the 1850s. Machinery was destroyed, factory owners were shot at, and the secretary of the Scythe Grinders Union, Michael Thompson, was accused by Joshua Tyzack, of paying men to blow up scythe grinding wheels with gunpowder. The union hustled 14 scythe grinders out of the country to avoid their prosecution.

Jak widać z powyższego cytatu, w połowie XIX wieku, w okolicach Sheffield istniało jedynie około 20 kół do szlifowania kos. Wydajność szlifowania wzrosła po 25-30 latach, bo w 1879 r. robotnik był w stanie szlifować już dwa do trzech tuzinów ostrzy w ciągu dnia (24 do 36 kos). Ale to już nie były mozolnie wykuwane „kosy warstwowe”, ale masowo produkowane „kosy monolityczne”, wykonane z walcowanej stali!

W tym momencie natrafiamy na techniczno-historyczno-medyczny problem. Wydaje się że warunki pracy szlifierzy z okolic Sheffield musiały być tak złe, że skłoniły Engelsa do zajęcia się tym tematem. Była to jego pierwsza książka i miał on wtedy 25 lat.

Z drugiej strony, trudno sobie wyobrazić istnienie w okolicach Sheffield tak dużych ilości szlifierni metalu, z tak dużym zapyleniem, by zmusić ludzi do strajku. Bo wydaje się mało prawdopodobne, by pracownicy dopiero co powstałej gałęzi przemysłu – pierwszy piec cementacyjny w roku 1848 – aby w roku 1844 skojarzyli zapylenie w szlifierni ze zmianą długości życia i chorobami. Do zapadnięcia na pylicę potrzeba wielu lat pracy w takich niesprzyjających warunkach. A wiertarki i piaskowanie – gdzie powstają „przemysłowe” warunku do powstawania krzemienicy – to odpowiednio lata 1897 i 1904 (dane Wikipedii i źródła cytowanego wyżej).

Mało tego! Szlifierki do ostrzy (noży, mieczy czy kos) – to wolnoobrotowe kamienie szlifierskie. Muszą być one stale zwilżane wodą (zanurzone częściowo w wodzie) – bo podczas szlifowania ostrza nie można przekroczyć temperatury 170 °C. Wyraźnie to podkreśla to niemiecka Wikipedia.

Angielska Wikipedia: „Silicosis (also known as „grinder’s disease” or Potter’s rot, or when related to silica inhaled from the ash of an erupting volcano, Pneumonoultramicroscopicsilicovolcanoconiosis) — crystalline silica dust”.

Dla mnie powyższe informacje są zupełnie zagadkowe. Szlifierki wysokoobrotowe, gdzie nie stosowało się osłony wodnej, do zgrubnego lub precyzyjnego szlifowania, to dopiero czasy 1860 – 1876, czyli czasy firm The Brown & Sharpe, Willcox & Gibbs Sewing Machine oraz inżynierów rozwijających takie szlifierki, takich jak Joseph Brown, Ambrose Webster i Charles Norton.

Pylica (krzemienica – silikoza), nie mogła zagrażać pracownikom szlifierni „ostrzy” przed okresem 1860 – 1876, czyli w latach 1844 – 1845. Koniec i kropka! Przy okazji otrzymaliśmy dodatkowe wsparcie uprzedniej tezy, że szlifowanie brzytew i ich masowa produkcja – to okres po 1867 roku. Bo wtedy była już i stal i precyzyjna szlifierka nagrodzona złotym medalem na Wystawie Światowej w 1867!

Ale co powodowało zapylenie atmosfery piaskiem w roku 1844?

Jeżeli dobrze rozumuję (doktor Wadim Vaduhan mnie poprawi), to naukowo zidentyfikowano krzemienicę (silikozę), jako medyczną jednostkę chorobową w latach 1864-1871. Choroba rozwija się latami. Powiedzmy, że trzeba 5-10 lat codziennego wystawiania się pył krzemowy, by doszło do wyraźnych objawów i ewentualnej śmierci. Średnia życia w XIX wieku to podobno 40 lat. Załóżmy że to 50 lat. Jeżeli ktoś się urodził w roku 1820 i jako 15-20 letnia osoba zaczęła mieć kontakt z krzemowym pyłem? Powiedzmy, że w roku 1835 – 1840 poszła do pracy gdzie w atmosferze był taki pył. Po 10 latach pracy – w roku 1850 – 1855 mogła mieć pierwsze objawy (wiek 30 – 35 lat). Więc w roku 1860 – 1870 miała ta osoba 40-50 lat i faktycznie silikoza mogła w tym momencie przyczynić się do choroby dającej wyraźne objawy. Aby medycyna „zauważyła jednostkę chorobową”, takie przypadki musiały występować masowo, a objawy powinny być niezwykle podobne…

Oczywiście jest to rozumowanie teoretyczne, ale takie domniemanie chyba potwierdza, że około roku 1845 (a może w latach 1835 – 1850), „angielscy szlifierze kos” spotkali się z wpływem ogromnych ilości pyłu krzemionkowego. I moim zdaniem „szlifowanie kos” nie było przyczyną powstania tego pyłu…

Choć „choroba szlifierzy kos” w Anglii może świadczyć iż około roku 1845 zaczęto w Sheffield produkować kosy.

Cytat z Wikipedii: „Opisano nieprofesjonalną (nie związaną z wykonywanym zawodem) formę krzemicy, która jest spowodowana długotrwałym narażeniem na pył piaskowy na obszarach pustynnych, przy czym przypadki odnotowano na Saharze, pustyni libijskiej i na Negewie. Choroba jest spowodowana odkładaniem się tego pyłu w płucach. Pustynna choroba płuc może być związana z chorobą Al Eskana, zaburzeniem płuc, które uważa się za spowodowane ekspozycją na pył piaskowy zawierający antygeny organiczne, które po raz pierwszy zdiagnozowano po wojnie w Zatoce w 1990 roku. Względne znaczenie samych cząstek krzemionki i mikroorganizmów, które one przenoszą, pozostaje niejasne.

https://de.wikipedia.org/wiki/Schleifstein
https://de.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Engels
https://pl.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Engels
https://de.wikipedia.org/wiki/Die_Lage_der_arbeitenden_Klasse_in_England
https://en.wikipedia.org/wiki/Silicosis
https://pl.wikipedia.org/wiki/Pylica_p%C5%82uc
https://en.wikipedia.org/wiki/Pneumoconiosis
https://en.wikipedia.org/wiki/Cylindrical_grinder
https://en.wikipedia.org/wiki/Scythe
https://en.wikipedia.org/wiki/Siderosis
https://de.wikipedia.org/wiki/Schleifkotten
https://de.wikipedia.org/wiki/Remscheid
https://de.wikipedia.org/wiki/Schleifm%C3%BChle
https://de.wikipedia.org/wiki/Schleifm%C3%BChle_Schwerin

 

Kosy w Polsce i Rosji

https://i1.wp.com/igor-grek.ucoz.ru/_ph/5/332919046.jpg

http://igor-grek.ucoz.ru/_ph/5/332919046.jpg?1435437239
Źródło: http://igor-grek.ucoz.ru/news/seno/2015-06-19-641
https://www.tart-aria.info/istorija-kosy-na-rusi/

Przypomnę (https://kodluch.wordpress.com/2019/06/05/%e2%99%ab-off-topic-metalurgia-9-od-sierpa-do-kosy/ ), że Wikipedia twierdzi, iż „w Polsce pierwszą fabrykę kos założył Jacek Jezierski (1722 – 1805) w Sobieniach Szlacheckich”.

Źródło z roku 1782 pisze tak:

By ograniczyć wypływ pieniędzy z kraju na kosy, kasztelan łukowski – Jezierski założył w Sobieniu (4 mile za Warszawą) fabrykę kos. Jezierski kupuje te kosy od wytwarzających je majstrów po 27 groszy – za sto kos płaci 90 złotych (1 zł = 30 groszy – mój komentarz).

Gdyby każdą kosę sprzedał za 1 zł, zyskałby na 100 sztukach 10 zł – co nie jest małym procentem. Wychodzi marża (do cen zakupu) – około 11,12% – mój komentarz.”

Jak widać, w roku 1782 nie dało się wprowadzić zwykłych ceł zaporowych na kosy, by „promować produkcję krajową” – co może świadczyć że nie istniało wtedy „jednolite państwo” we współczesnym rozumieniu.

Cła, ale na wywóz z Polski do Prus rudy żelaza i wyrobów żelaznych, wprowadził dopiero namiestnik Królestwa Polskiego, generał Zajączek, w roku 1817.

Trudno też mówić o „przemysłowej produkcji kos” przez jakiegoś kowala pod Warszawą w roku 1782.

Czasopismo „Światowa Ilustracja” z roku 1896, twierdzi, że do Rosji kosy zaczął sprowadzać kupiec Iwan Filimonow z Kurska lub Rylska (Иван Федотович Филимонов – 1747 – ? po 1804). Około roku 1786 zaczął do Rosji sprowadzać austriackie kosy, i to w takich ilościach, że 22.12.1788 otrzymał od Cesarza Imperium Rzymskiego tytuł szlachecki (rycerski) i stał się „von Filimonowem”.

Ale już jego ojciec (Федот Петрович Филимонов (1721/1722 — 27.VIII.1796)), kupiec pierwszej gildii, sprowadzał do Rylska kosy z Austrii w standardowych beczkach po 750 – 1000 sztuk w jednej beczce (??? – moje znaki zapytania. Standardowe kosy wchodziły w standardowe beczki po 80 – 100 kos do jednej beczki). Dom kupiecki rodziny Filimonow miał oddziały w Wiedniu, Steyr i Graz.

I tymi „austriackimi kosami”, rodzina „von Filimonow”, handlowała jeszcze około roku 1875.

Źródło: https://www.mke.su/doc/FILIMONOVIh.html

Podobno około roku 1870 zaczęto produkcję kos koło Złotousta w Artinsku (na zachód od Czelabińska, 1750 km na wschód od Moskwy w linii prostej) – prawdopodobnie chodziło o „kosy gorbuszki”.

Około roku 1880 wprowadzono w Rosji cła na wwożone kosy, w wysokości 1 rubel i 40 kopiejek od puda kos.

Wysokie cła spowodowały, że uruchomiono produkcję kos w Ostaszkowie, w Rydze i znów koło Złotousta.

I ta korzystna koniunktura dał impuls do powstania fabryki kos w Nowej Wilejce.

Poniżej zamieszczam garść zebranych przeze mnie, a rozsianych informacji.

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Nowa_Wilejka
.http://www.naujojivilnia.lt/novaja-vilnia
.http://www.naujojivilnia.lt/nowa-wilejka
.http://zpl.lt/2016/12/zarys-dziejow-nowej-wilejki-8/
https://sv.wikipedia.org/wiki/Emil_Possehl
https://de.wikipedia.org/wiki/Possehl
https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Possehl
.https://www.tart-aria.info/istorija-kosy-na-rusi/
.http://igor-grek.ucoz.ru/news/seno/2015-06-19-641

https://kodluch.files.wordpress.com/2019/07/e1c17-1418526034858.png

.https://kodluch.files.wordpress.com/2019/07/e1c17-1418526034858.png

Wikipedia: „Nowa Wilejka dawniej nosiła nazwę Rakanciszki. W XII wieku wybudowany tu został zamek, który wznieść miał legendarny książę Holsza, protoplasta rodu Holszańskich, należącego do najważniejszych rodów Wielkiego Księstwa Litewskiego (to z rodu Holszańskich pochodziła czwarta żona króla Władysława Jagiełły, matka Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka). W XVI w. zamek został gruntownie przebudowany w duchu renesansowym. Po śmierci w 1555 Pawła Holszańskiego, biskupa wileńskiego, zamek przeszedł na własność królowej Bony Sforzy, po czym trafił on w ręce rodu Paców. Tutaj właśnie Stefan Pac gościł w dniu 15 lipca 1636 roku króla Władysława IV Wazę. Zamek w Rakanciszkach został zburzony przez kozaków w czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1655 roku. Jednocześnie rzezie dokonywane przez wojska moskiewskie w osiedlu i na Wileńszczyźnie doprowadziły do wyludnienia i upadku gospodarczego.

Stabilizacja warunków społecznych i gospodarczych XVIII w. przerwana została rozbiorami i dopiero po wybudowaniu magistrali kolejowej łączącej Warszawę z Petersburgiem otwartej w 1862 r. oraz linii kolejowej do Mińska powstał tu ważny węzeł kolejowy przyczyniając się do szybkiego rozwoju gospodarczego i demograficznego. W latach 1871 – 73 wybudowano dworzec kolejowy, a stacji kolejowej w Rakanciszkach nadano nazwę Wilejka.”

Na początku XX wieku miejscowość liczyła już 10 tysięcy mieszkańców i w roku 1905 uzyskała prawa miejskie oraz nazwę „Nowa Wilejka”.

Naczelnikiem parowozowni przy stacji kolejowej został Szwajcar Alojzy Mozer, który podobnie jak kolejarz z Niemiec, Lange, kupuje grunt koło stacji kolejowej. Ziemia wokół stacji jest „nadawana włościanom zgodnie z ukazem carskim” oraz „nadawana żołnierzom jako dziesięcina”. /??? – mój znak zapytania/.

Na nadzielonych gruntach powstają domy a Alojzy Mozer wysyła syna Karola do Szwajcarii na naukę. Karol pracuje w fabryce haftu i wkrótce żeni się z córką „przemysłowca tej branży”. Wraca ze Szwajcarii i wspólnie z bratem i ojcem zakłada fabrykę haftu „Mozer i Synowie” w roku 1893.

Wkrótce powstały przy stacji kolejowej zakłady zajmujące się obróbką drewna, skór oraz „zakład produkcji kos Emila Possehla” ( „L.Possehl i Co”).

Historia tej przed I WŚ najnowocześniejszej i największej w Europie fabryki kos była taka.

Wydaje się, że jeszcze przed wybudowaniem stacji i parowozowni, rozpoczął się „pierwszy przemysł” pod Wilnem.

Fabrykę gwoździ drutowych, poruszaną siłą wody i pary, wprowadził w Kojranach-dworze nowy dziedzic Józef hr. Tyszkiewicz, który nabył je w r. 1870 za długi od Łopacińskich.”

A już w r. 1878, nad rzeką Wilenką obok przejazdu przez tor kolejowy została założona fabryka gwoździ drutowych. Właścicielami jej byli Wyszwiański i Szereszewski. W r.1880 zaczęli oni produkować hufnale do podków. Na rozbudowę fabryki zaciągnęli pożyczkę w Lubece. W ten sposób, firma „L.Possehl i Co” stała się wierzycielem Wyszwiańskiego i Szereszewskiego. Ponieważ dłużnicy nie byli w stanie spłacać pożyczki, zbankrutowali więc w roku 1882, i ich fabryka hufnali przeszła w ręce lubeckiej firmy Emila Possehl’a, późniejszego senatora wolnego miasta Lubeki.

Na stanowisko dyrektora nabytej fabryki w Wilejce Emil Possehl przysłał swego plenipotenta Augusta Scheela, który po rozejrzeniu się w miejscowych stosunkach sprowadził 60 majstrów-specjalistów ze Styrii, kilka z Tyrolu a obok produkcji hufnali rozpoczął produkcję kos, na które popyt był wielki.

Fabryka mogła się rozwijać, gdyż była jedyna nie tylko na terenie byłego W. K. L., lecz w całym Imperium Rosyjskim. Korespondencję administracja fabryczna do r. 1885 odbierała w Wilnie, dokąd codziennie udawał się posłaniec. Trudności te pobudziły zarząd fabryki do czynienia starań, aby władze pocztowe utworzyły agencję pocztową w Wilejce, przy tym firma „L.Possehl i Co” zobowiązała się opłacać lokal, światło i dostarczać opału, tylko pensję urzędnikowi wypłacały władze pocztowe. Tak było do r. 1890, kiedy na stacji w Wilejce powstał urząd pocztowy.

W roku 1901 produkcję hufnali przeniesiono do Petersburga, gdzie się utworzyła centrala firmy „Zakłady Possehl’a – Towarzystwo Akcyjne”; w Wilejce zaś zaczęto rozszerzać produkcję kos, która tuż przed wybuchem wojny powszechnej dosięgła liczby 1200 000 rocznie. Do tego znacznie się przyczynił prokurent Juljan Juniewicz, jedyny Polak w administracji zakładów.

Kosy wilejskie szybko znalazły zbyt na Litwie i w Królestwie Polskim, gdzie spotkały się z konkurencją kos styryjskich, zwłaszcza na południowym wschodzie; zagarnęły też wszystkie rynki Rosji Europejskiej a także Azjatyckiej, w tej ostatniej zbyt się rozciągał aż do Władywostoku i do Andiżanu /Turkiestan/, ogarniał też Kaukaz. Szły też kosy wilejskie i za granicę: do Rumunii, Serbii, Turcji, Bułgarii, która była największym odbiorcą zagranicznym; i za ocean, do Ameryki wyprawiano kosy, co prawda w niewielkiej ilości.

Ruch w fabrykach się wzmagał, a w związku z tym Wilejka z małej stacji stawała się osiedlem wybitnie przemysłowym.

Jak widzimy, inwestycja Possehl’a była doskonała. W roku 1896 zakład w Wilejce wytwarzał już 180 tysięcy kos a w roku 1913 1,2 miliona kos rocznie. I jest czymś zupełnie niezrozumiałym, czemu w roku 1878 – 1882 interes Wyszwiańskiego i Szereszewskiego „nie wypalił”. A Possehl rozwija produkcję hufnali i podków w Petersburgu. Koni nie było pod Wilnem?

A było zapotrzebowanie na kosy?

Źródło z Wiatki z roku 1898 donosi: „w poprzednich latach rząd zapoznał chłopów z pracą kosy „litewki”, zarówno przy koszenia siana, jak i przy koszeniu zboża. W tym roku zaproszono jednego instruktora, który nauczał koszenia 50 osób. Sprowadzenie kos z Litwy było celowe, bo już teraz spotyka się chłopów którzy nie tylko potrafią kosić trawę ale nawet i owies…

Inne źródło podaje że „W latach 60-tych XIX wieku rosyjscy chłopi przynieśli na Ałtaj kosy „gorbuszki” a potem doskonalszą kosę „litewkę””.

Jeszcze dla porządku krótka nota biograficzna z Wikipedii.

Johannes Ludwig Emil Possehl (ur. 13 lutego 1850 r. w Lubece, † 4 lutego 1919 r.), był kupcem, przedsiębiorcą i mecenasem sztuki z Lubeki.

Był również „grynderem” (niem.Gründerzeit) – jakbyśmy to teraz powiedzieli: „inwestorem spekulacyjnym”.

Grynderstwo (z niem. Gründerzeit – okres grynderski, czas założycielski) – wzmożone tempo zakładania nowych przedsiębiorstw nastawionych na szybki zysk, głównie w formie spółek akcyjnych i za pożyczone pieniądze.

Zjawisko to było rozpowszechnione zwłaszcza w Niemczech w okresie 1871-1874.

Temu „grynderstwu” położył kres „krach gospodarczy roku 1873” = „Gründerkrach”.

Tu moja uwaga. Wikipedia jak zawsze „myli się w zeznaniach”. Chyba, że było tak jak w każdym „krachu giełdowym”. Większość straciła bo nastąpiła koncentracja kapitału w nielicznych rękach. I ci kapitaliści zaczęli inwestować na potęgę…

Wikipedia – tłumaczenie elektroniczne: „Załamanie „grynderstwa” spowodował krach giełdowy z 1873 r., który dotyczy w szczególności upadku rynków finansowych. Ten krach na giełdzie, który silniej dotknął Austro-Węgry niż Niemcy, zakończył okres wilhelmiński w sensie fazy start-upów spekulacyjnych. Zostało to poprzedzone przegrzaniem gospodarki, któremu sprzyjały różne czynniki – w Niemczech, zwłaszcza w wyniku wojny wygranej z Francją w latach 1870/1871, na jej podstawie zostały wypłacone wypłaty odszkodowań Francji i założenie Rzeszy.

Kolejna faza deflacji nazywana jest kryzysem założycielskim. Gospodarki krajów uprzemysłowionych weszły w fazę spowolnienia wzrostu i deflacji, które trwały do lat 90. XIX wieku. Teoretycy ekonomii z lat dwudziestych ukuli termin „wielki kryzys”.”

Dalej Wikipedia pisze bez ogródek że „odbiegając od tego, termin „Gründerzeit” jest używany w kulturowo-historycznym, a zwłaszcza w architektoniczno-historycznym rozumieniu (gdzie jest zwykle używany jako synonim historyzmu), głównie dla całego okresu po 1870 r., a często aż do 1914 r., tak że długi czas kryzysu gospodarczego jest ukryty.”

Moja uwaga. Nie podejrzewałem Wikipedię i historyków o tak otwarte informowanie że pewne zjawiska gospodarcze są przez zmianę nazw przypisywane i „zasłaniane” przez inne zjawiska – na przykład związane z kulturą i architekturą.

Jeszcze pyszny cytat z rosyjskiej Wikipedii: „Невиданный подъём внезапно закончился крупным биржевым крахом 1873 года, повлёкшим почти двадцатилетний период стагнации, известный как «грюндерский кризис». В Германии перегреву конъюнктуры способствовали упомянутые выше репарации от Франции.

Кризис поставил под сомнение теорию экономического либерализма и привёл к созданию практических механизмов контроля и вводу протекционистских пошлин. Появившиеся в этот период массовые мелкобуржуазные и пролетарские движения стали явными противниками либерализма в экономике.

Самый сокрушительный удар кризис нанёс психологии людей. Обещания богатства и процветания для всех не были реализованы, в кругах мелких ремесленников и предпринимателей господствовал страх социального спада вследствие конкуренции со стороны промышленного производства. В этих кругах быстро распространялись теории заговоров, благодатную почву получил антисемитизм, получивший широкое распространение в 1880-е годы.”

Wikipedia niemiecka pisze bardzo dosadnie, że „era wilhelmińska” (1850 – 1873) jest epoką rewolucji przemysłowo-socjalnej, jak nastąpiła po rewolucji europejskiej z lat 1848-1849. Pisali o tym historycy, tacy jak Christian Jansen czy Mikołaj Kondratiew. (Николай Дмитриевич Кондратьев – „cykle Kondratiewa”).

Wracając do Possehla. „Grupa Possehl z holdingiem L. Possehl & Co. mbh została założona 1 maja 1847 r. przez Ludwiga Possehla z siedzibą w Lubece. Kupowała węgiel i żelazo. Dziedzictwo założyciela zostało przekształcone w fundację przez jego syna Emila Possehla. Siedziba firmy znajduje się w starym mieście Beckergrube Lübeck.”

„W 1873 roku ojciec przekazał Emilowi zarządzanie domem handlowym L. Possehl & Co. W 1889 r. Emil Possehl stał się jedynym właścicielem.

Possehl szybko odkrył znaczenie szwedzkich rud żelaza zawierających fosfor w związku z nowym procesem Thomasa. Nabył udziały w skandynawskich wielkich piecach i spółkach górniczych (rudy żelaza, siarki i miedzi); jego własne parowce kursowały od 1898 roku do archipelagu Luleå i Narvik. Od tego czasu Possehl jest jednym z najważniejszych architektów przemysłu w Europie. Jego gwarancje kredytowe znacznie sprzyjały budowie kolei Ofot (1896-1903).

Emil Possehl był najważniejszym przedsiębiorcą i najbogatszym obywatelem Lubeki od przełomu wieków (XVIII i XIX – mój dopisek). Jego energiczna praca w Izbie Handlowej, Obywatelskiej i Senacie od 1901 r. dotyczyła głównie interesów gospodarczych i transportowych Lubeki. Był współzałożycielem lokalnego stowarzyszenia przemysłowego, aktywnym orędownikiem kanału Elbe-Trave, ukończonego w 1900 r., i orędownikiem kanału „Vorkämpfer”, który został zbudowany dopiero w 1963 r.

Dodam, że znalazłem iż poprzez swoją fabrykę kos na Litwie, Possehl inwestował w udziały w fabrykach włókienniczych w Łodzi.

Po co inwestowano olbrzymie pieniądze na wybudowanie Kanału Kilońskiego (1887-1895, przebudowany i pogłębiony w latach 1909-1914) i Kanał Łaba Lubeka (1896 – 1900)?. Tylko po to by skrócić drogę statków z Morza Bałtyckiego o 450 – 400 km? Niezwykle krótki okres budowy świadczy raczej o szybkiej rekonstrukcji istniejących od wieków kanałów. Ale kanały z Bałtyku na Morze Północne to temat na zupełnie inną opowieść. Tak samo jak informacja, że przy budowie tych kanałów spotykamy takie nazwiska jak Knorr i Oppenheimer…

Wydaje się dziwne, że taki rekin finansów jak Possehl inwestuje w jakąś fabryczkę „metalu” na jakiejś Litwie. Wydaje się, że cały mechanizm był taki. W roku 1878 zbudowano linie kolejowe łączące Wilno z Petersburgiem, Warszawą i obecną Ukrainą. By zbudować linie kolejowe należało „wykupić ziemię”. Zjawisko i system analogiczny do planu industrializacji Królestwa Polskiego po roku 1828. W roku 1835 nagle okazało się, że ziemia pod planowane kopalnie i huty „stała się prywatna” i należy ją wykupić.

Gdy „wykupiono” ziemie pod budowę linii Petersburg – Warszawa, zaczęto działki znajdujące się w pobliżu linii kolejowej „wyprzedawać”. Podejrzewam, że Wyszwiański i Szereszewski byli „słupami” przez których Possehl zainwestował w ziemię dla zbudowania fabryki kos, które przede wszystkim eksportowano…

Więc zostawiamy na stronie Oldenburgów i możemy śmiało oświadczyć, że masowa produkcja kos związana jest z produkcją stali, istnieniem linii kolejowych i parowców. Czyli z latami 1875 – 1900. Aby do tego doszło, należało przejść od produkcji detalicznej (manufaktura – gildia), do produkcji seryjnej. A bez zmian systemu społeczno-ekonomicznego co umożliwiła rewolucja 1848-49, było to niemożliwe…

https://pl.wikipedia.org/wiki/Grynderstwo
https://de.wikipedia.org/wiki/Gr%C3%BCnderkrach
https://de.wikipedia.org/wiki/Gr%C3%BCnderzeit
https://en.wikipedia.org/wiki/Gr%C3%BCnderzeit
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D1%8E%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0
https://en.wikipedia.org/wiki/Historicism_(art)
https://de.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Dmitrijewitsch_Kondratjew
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2,%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3,%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D0%B8
https://en.wikipedia.org/wiki/Bethel_Henry_Strousberg
https://de.wikipedia.org/wiki/Bethel_Henry_Strousberg
https://pl.wikipedia.org/wiki/Niko%C5%82aj_Kondratiew
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kana%C5%82_%C5%81aba-Lubeka
.https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Schleswig-Holstein_2010.png
https://de.wikipedia.org/wiki/Elbe-L%C3%BCbeck-Kanal
https://de.wikipedia.org/wiki/Peter_Rehder_(Bauingenieur)
https://de.wikipedia.org/wiki/Eduard_von_Knorr
.https://de.wikipedia.org/wiki/Hermann_Wilhelm_Fehling
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kana%C5%82_Kilo%C5%84ski
https://de.wikipedia.org/wiki/Eider-Kanal
https://de.wikipedia.org/wiki/Nord-Ostsee-Kanal
https://de.wikipedia.org/wiki/Liste_von_Kan%C3%A4len_und_staugeregelten_Fl%C3%BCssen_in_Deutschland


Toczyło, czyli brus albo brusek. Ruční brus s klikou

To jest koniec „cyklu o kosach”

Mam nadzieję, że na podstawie przedstawionych materiałów Czytelnik sam sobie odpowie kiedy zaczęto masowo produkować kosy i sierpy. I jak to być mogło, że „kosynierzy Kościuszki” dysponowali kosami w roku 1794 a „powstańcy styczniowi” (1863 – 1864) z braku kos używali pik?

Na zakończenie kilka ciekawostek.


Francuski „patent” na „kosę bojową”, opisany w książce z roku 1745. Mémoires d’artillerie, recueillis par M. Surirey de Saint Remy, tome II, exemplaire de la B.M. de Reims, troisième édition.


Drawing of a scythe sword with runic calendar, owned by Thomas Müntzer (1489-1525). Szabla wykonana z kosy, podobno należąca do teologa Thomas Müntzer’a, a opisana po raz pierwszy w książce Auguste Frédéric Demmin’a „Die Kriegswaffen in ihren geschichtlichen Entwickelungen (1893), p. 729.” Takie „szable” miały ostrze od strony „wewnętrznej” – jak kosa.

Cytat: „The scythe sword (Sensenschwert) was a type of single-edged sword of the German Renaissance, related to the Dussack. It consisted of the blade of a scythe to which a sword hilt was attached. Like the falx or falcata of antiquity, it was thus a curved sword with the cutting edge on the inside (as opposed to the scimitar or sabre type with the edge on the outside).

The only known surviving example of a true scythe sword (its blade being made from an actual scythe), is that of Thomas Müntzer (1489–1525), kept in the Historical Museum, Dresden. This sword has a representation of a runic calendar incised on the blade. Demmin (1893) notes the existence of other sword blades of the early 16th century bearing runic calendars in Berlin, Vienna, Paris, Munich, Graz and Luxembourg.

https://en.wikipedia.org/wiki/Scythe_sword

https://en.wikipedia.org/wiki/Dusack

Cytat: „A dusack (also dusägge and variants, from Czech tesák „cleaver; hunting sword”, lit. „fang”) is a single-edged sword of the cutlass or sabre type, in use as a side arm in Germany and the Habsburg Monarchy during the 16th to 17th centuries, as well as a practice weapon based on this weapon used in early modern German fencing.

The Czech term entered German usage in the Hussite Wars, after the sidearm used by the Hussites. In the late 16th century, Dusägge could refer to a type of weapon combining a sabre blade with the hilt of a sidesword (the German Degen), also known as Säbel auf Teutsch gefasst („sabre fitted in the German manner”). The Dusägge in this sense was used as a military sidearm; e.g. in 1579, Styria records delivery of some 700 Dusäggen by local bladesmiths, besides payment of 40 Dusäggen delivered from Passau, as part of the preparation for the war against the Turks under Archduke Charles II.

The German sabre together with the name tessak was adopted in Norway. A closely related weapon is the schnepf or Swiss sabre used in Early Modern Switzerland.

Joachim Meyer in 1570 depicts the Dusäck as the practice weapon with broad, curving blade and a simple oval grip. The dussack represented a short, single-edged weapon in a training environment. As usage of the dussack became more widespread, various schools turned use of the dussack into a sport as opposed to training for a real weapon.

Practice dussacks had a short, thick, single-edged blade measuring between 25 and 38 inches (65 and 95 cm) long. A dussack was usually made of wood. Additionally there is a single reference to dussacks also being made from leather, and there are a small number of simple metal dussacken known to survive. The dussack was gently curved and brought to a point at the tip. The dussack often lacked a hilt. Instead, the handgrip was merely a hole cut inside of the blade; without a pommel or upper guard, it looked something like a large hole for gripping scissors.

Egerton Castle claimed that dussacks were used by the French Navy up through the 19th century.

No wooden (or leather) practice dussacks are known to have survived; unsurprising given the perishable nature of the dussack, and only woodcuts and training manuals from the period document their existence.”

https://pl.wikipedia.org/wiki/Ch%C5%82opi_(powie%C5%9B%C4%87)

Wśród naukowych sporów o czas trwania powieści „Chłopi”, nagrodzonej Nagrodą Nobla, mamy taki wywód:

„Akcja utworu obejmuje 10 miesięcy – rozpoczyna się pod koniec września, a kończy pod koniec lipca. Nie jest znany dokładny rok, w którym dzieje się akcja, jednak jest kilka przesłanek, dzięki którym można lokować akcję powieści.

Używanie przez bohaterów kosy, która zaczęła w Polsce wypierać sierp ok. roku 1890, sugerowałoby, że toczy się ona po tej dacie…”

Ciekawostki na zakończenie…

Ciekawostka nr 1.

W dniu 11.03.1864, miasto Sheffield – w tym centrum i okoliczne fabryki – zostało niemal zrównane z ziemią po tym jak pękła tama „Dale Dyke Dam”.

https://en.wikipedia.org/wiki/Great_Sheffield_Flood
https://en.wikipedia.org/wiki/Dale_Dike_Reservoir
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_deadliest_floods
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_disasters_in_Great_Britain_and_Ireland_by_death_toll
https://en.wikipedia.org/wiki/Holmfirth_floods

Ciekawostka nr 2

Wyszukiwanie w sieci obrazów związanych ze „szlifierzami z Sheffield” daje obrazki wskazujące na brak zmian w technologii szlifowania ostrzy metalowych przez całe stulecie (od początku XIX wieku, do początku wieku XX). Zmienił się jedynie sposób napędu koła szlifierskiego z napędu bezpośredniego kołem wodnym, na przeniesienie pasowe napędu z wału maszyny parowej…










vvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvv

ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ

Zgodnie z sugestiami Czytelników, tym którym podoba się moja „pisanina”, umożliwiłem składanie osobistych podziękowań…

Można podziękować poprzez portal „Patronite”:

https://patronite.pl/blogbruska

Lub przez PayPal:

blogbruska@gmail.com

ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ

vvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvv

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

Do tłumaczenia tekstów można stosować na przykład:
http://free-website-translation.com/

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

♫ – OFF TOPIC – SPIS TREŚCI tematów „OT”
https://kodluch.wordpress.com/2018/03/16/%e2%99%ab-off-topic-spis-tresci-tematow-ot/

https://kodluch.wordpress.com/about/

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

Jedna uwaga do wpisu “♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 13 (Historia kosy część IV i ostatnia…)

  1. To może do Wikipedii stary ,jeszcze szkolny dowcip o rywalizacji amerykańsko -rosyjskiej
    Amerykanie znaleźli podczas wykopalisk przewód telefoniczny ,którego wiek szacowali na 50.000lat. Na tej podstawie stwierdzili że na terenie USA 50.000lat temu istniała łączność przewodowa.
    Rosjanie nie chcieli być gorsi i rozpoczęli prace wykopaliskowe na Syberii. Po kilku latach bezowocnych wysiłków ogłosiłi że 50.000lat temu to na Syberii istniała już łączność bezprzewodowa

    Polubione przez 1 osoba

Dodaj komentarz

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s