♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 9 (od sierpa do kosy)



Sianokosy w Szwajcarii. Rok 1900. Wagon with hay in , pulled by an ox wearing a yoke. Engadin (Switzerland) around 1900.

♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 9 (od sierpa do kosy)

https://i2.wp.com/m3.tart-aria.info/wp-content/uploads/2017/09/0_acad2_6beab60a_XXXL.jpg

Sianokosy na Wołyniu 1890. Jak widać poziom technologiczny na Wołyniu nie odbiega od poziomu technologicznego Szwajcarii.  Źródło: http://www.tart-aria.info/istorija-kosy-na-rusi/

Przypomnienie

Przypomnę za Wikipedią, że stal węglowa „na ostrze noża”, powinna zawierać 0,90-1,03% węgla. Ponad dziesięć razy więcej węgla niż „wrought iron”!

Można też wykonywać noże ze stali zawierającej 0,80 – 0,93% węgla. Taka stal może być zastosowana do wykonania kosy.

Kosa według polskiej Normy Branżowej nr: BN_89_4518_02 zgodnej z Polską Normą (normy zagraniczne: SCRS-CSN 237590, ZSRR-GOST 2935-80)

Materiał na współczesne kosy: N8E
Stal narzędziowa N8E (1.1525) jest stosowana na matryce do pracy na zimno, dłuta zwykłe i krzyżowe, przebijaki, piły taśmowe do drewna, przecinaki, dłuta pneumatyczne, narzędzia do wyciskania i prasowania, formy kuźnicze i walce.
PN: N8E = W. nr: 1.1525 = EN: CT90 = AISI: W1-8 1/2A = Rosja (GOST) : U8GA-1(2) = Inne: C85W(U)

Skład chemiczny (%). C= 0,85, Si = 0,15, Mn = 0,15, Cr=0,15
Twardość w stanie zmiękczonym 195 HB
W stanie ulepszonym 62 HRC

Kucie kosy na gorąco.
Twardość po wykończeniu 73 – 77 HRA (445 – 550 HV) do 71 – 77 HRA (404 – 550 HV)

Stal o zawartości 0,65 – 0,75 % węgla, zaleca się do produkcji maczet. Z takiej stali można odkuć sierp lub płaskie ostrze „kosy wołynki”.

Stal na ostrze miecza powinna zawierać 0,55 – 0,65% węgla. Stal zawierająca 0,6% węgla nadaje się na ostrze brzytwy. Można też takie ostrza miecza wykonywać ze stali 0,48-0,55% węgla, ale trzeba ją poddać dodatkowej obróbce cieplnej.

W celu utwardzenia (hartowania) stal musi zawierać co najmniej 0,2% węgla.

Jak pisze Wikipedia: „historycznie rzecz ujmując, „wrouhgt iron” uważano za „czyste żelazo” (commercially pure iron), jednak obecne normy kwalifikują jako „czyste żelazo”, materiał zawierający mniej niż 0,008% węgla (wagowo)”.

Nadal uważam, że takie „czyste żelazo” (wrought iron – góra 0,08-0,1 % C), nie nadawało się ani na nóż, ani na miecz. Taki materiał dawał się powierzchniowo nawęglać, ale nie dawał się hartować.

Gdzieś po roku 1680 lub po roku 1740 udało się kowalom z Sheffield nawęglić żelazne blaszki i wykuć z nich kilkucentymetrowe stalowe ostrza o zawartości węgla około 0,6%. Blaszki dawały się naostrzyć a krawędź była ostrzejsza (twardsza) niż „męskie owłosienie”. Tak powstała stalowa brzytwa, masowo produkowana ponad 100 lat później!

O tym, że otrzymywane w dymarkach czy wielkich piecach opalanych węglem drzewnym „żelazo” było „czystym żelazem” pisze w wielu miejscach Wikipedia.

Przykładowy cytat z niemieckiej Wikipedii:

Ein Reckhammer war seit dem Spätmittelalter bis in die Zeit des Ersten Weltkriegs ein mit Wasserkraft betriebenes Hammerwerk. Als regionale Bezeichnung wurde dieser Name im Westfälischen und besonders im Bergischen Land verwendet, während im übrigen Deutschland und in Österreich die Bezeichnung Zainhammer üblich war. Eine spezielle Form der Reckhämmer waren die sog. Raffinierhämmer, die zur Stahlveredelung dienten. Reck- und Zainhämmer kamen in der zweiten Hälfte des 16. Jahrhunderts als selbständige Hammerwerke auf, die nicht an die eisenproduzierenden Eisenhämmer gebunden waren.

In einem Reckhammer wurde aus dem Eisenschwamm hergestelltes Roheisen (historisch als Luppen bezeichnet) durch mechanische Bearbeitung (ausschmieden) von Schlackeresten befreit und der Anteil an Kohlenstoff vermindert.

Durch die Bearbeitung endstand fast reines Eisen, dieses wurde zu Stangen (Halbzeugen) geformt und teilweise zur weiteren Bearbeitung an Raffinierhämmer transportiert, um elastischen Stahl herzustellen. Die Tätigkeit wurde als Recken bezeichnet, die Schmiede hießen Iserrecker.

Die Raffinierung unter den Reckhämmern war auf Grund der damaligen Herstellungsmethode nötig, da noch keine Flussstähle, sondern nur Schweißstahl (von Feuerschweißen) zur Verfügung stand, der in kleinen Schachtöfen (Niederschachtofen) – aus der Historie als Rennofen bezeichnet – oder später im Puddelverfahren gewonnen wurde. Das fertige Produkt des Reckhammers bezeichnet man als Schmiedeeisen. Es weist eine typische Struktur auf, die man durch Anätzen sichtbar machen kann.

Eine besonders hohe Verbreitung von Reckhämmern fand sich im Bergischen Land (Cronenberg, Remscheid und Solingen), dem Enneperaum, dem nordwestlichen Sauerland sowie Erzgebirge und dem Thüringer Wald. Noch erhaltene Reckhämmer befinden sich im Industriemuseum Freudenthaler Sensenhammer, dem Bremecker Hammer und dem Gründerhammer.

https://de.wikipedia.org/wiki/Reckhammer

Na początku był sierp…


Древнеегипетские пахари времён правления Тутмоса III, XVIII династия. Około 1450 rok p.n.e.

By od brzytwy dojść kosy, musimy opowiedzieć o sierpie…

Encyklopedia Orgelbranda, tom XIII, 1902

Sierp, nóż krzywy, zgięty w kształcie półkola, z ostrzem ponacinanym w drobniutkie ząbki, osadzony jednym końcem w rękojeści, służy do żęcia zboża. Robota nim jest wolniejsza niż kosą, nadto pozostawia wysokie ściernisko, dlatego coraz więcej zastępuje go kosa. U Greków Starożytnych był symbolem rolnictwa, a stąd atrybutem Demetry.”

Posłużymy się Wikipedią, która dość enigmatycznie opisuje to najstarsze narzędzie rolnicze. Aby Czytelnika nie zanudzać ciekawymi ale długimi cytatami, skracam to w kilkunastu zdaniach, łącząc informacje rozrzucone po kilku „językowych Wikipediach”.

Sierp to najstarsze z ręcznych narzędzi rolniczych, które człowiek wymyślił – specjalnie do prac żniwnych.

Początkowo sierpy były z drewna, z ostrzami z „wiórów krzemiennych” wklejonymi w drewnianą (prostą lub zakrzywioną), rogową lub kostną oprawę (szczęka końska lub bydlęca), za pomocą żywicy, asfaltu lub specjalnej zaprawy wapiennej (? -mój znak zapytania). Wióry krzemienne bywały „spiłowane” (ząbkowane).

Najstarsze sierpy, są znajdowane w dużych ilościach na terenie Izraela i Jordanii, a powstały 18 – 8 tysięcy lat przed naszą erą.

Starożytne sierpy do zbierania zbóż i ścinania traw znajdowane są na całym świecie, sporo na terenie USA (Wyspa Kodiak, Arizona, Nowy Meksyk).

Tu wtrącę, że sierpy znajdowane na Wyspie Kodiak świadczą, że chyba był na Alasce i Aleutach kiedyś trochę cieplejszy klimat?
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kodiak_(wyspa)

W Babilonie wprowadzono sierpy z „mocno wypalonej gliny”. (? mój znak zdziwienia).

Potem pojawiły się „sierpy brązowe, wąskokabłąkowe, żłobkowane i o niewyodrębnionym trzonku – posiadały też elementy do mocowania rękojeści, a nawet „tulejki”. Wyparły one całkowicie sierpy krzemienne, a z kolei same ustąpiły żelaznym.” (? moje zdziwienie co do sierpa żelaznego).

Dalszym udoskonaleniem był sierp szerokokabłąkowy o większym wygięciu i rozszerzeniu ostrza, nadający się lepiej do ścinania dłuższej słomy (ważne ze względu na rozwój hodowli zwierząt) – przedtem zadowalano się tylko sprzętem (ścinaniem) samych kłosów, co najwyżej z bardzo krótką słomą.

Sierp wczesnośredniowieczny miał ostrze półkoliste, ząbkowane, o długości 18-30 cm, trzonek wygięty pod kątem prostym i tulejkę do osadzania rękojeści, nie różnił się więc zasadniczo od sierpów dzisiejszych. Później rozróżniano sierp do zboża (kształt ostrza zbliżony do krzywej logarytmicznej) i do trawy (ostrze półkoliste), zapewniające najkorzystniejszy rozkład siły ręki żeńca.

Ostrze sierpa miało mocno zakrzywiony kształt, będący fragmentem obwodu koła lub elipsy zakończone drewnianą rękojeścią. Część tnąca znajdowała się na stronie wewnętrznej łuku. W późniejszych odmianach półkoliste ostrze posiadało drobne ząbki (od 8 do 20 na centymetr) nacinane na dolnej stronie. Górna strona zeszlifowana pod kątem ok. 30° tworzyła bardzo skuteczne uzębione ostrze. W tej formie używany do połowy lat 50, XX wieku w południowo-wschodniej i wschodniej Polsce.

Większość spośród dobrze udokumentowanych okazów sierpów z brązu ma gładkie krawędzie. Niemniej jednak, sierpy żelazne posiadały nacinane dłutami ząbki. Później nastąpiła epoka sierpów stalowych.

Angielska Wikipedia twierdzi, że ząbkowane ostrza sierpa powstało „w czasach prehistorycznych” i tak się ludziom ten patent spodobał, „że teraz spotyka się wiele ząbkowanych noży kuchennych”.

Twierdzi też, że w Europie Środkowej przeważały sierpy gładkie. Przeciwnego zdania jest polska Wikipedia, twierdząc że na terenie Polski spotyka się niemal wyłącznie sierpy ząbkowane.

A sierpy gładkie i ząbkowane – w równych ilościach (50 / 50 %)- były produkowane i używane w XIX i XX wieku we Włoszech, na Sycylii, w Grecji, Portugalii i Hiszpanii. Najwięcej sierpów produkowano w Hiszpanii.

W Polsce występują obficie noże żniwne, tzw. kłośniki od wczesnego neolitu, sierpy brązowe pojawiły się około 1500 p.n.e., a sierpy szerokokabłąkowe – w I w. n.e.

Do XIX wieku sierp był głównym narzędziem żniwnym świata.

Anglia wydaje się być pierwszą, która opracowała przemysłowy proces tworzenia ząbkowania ostrza sierpa. Następnie, w 1897 roku, firma Redtenbacher z Scharnstein w Austrii – wówczas największy producent kos na świecie – zaprojektowała własną maszynę do ząbkowania ostrza sierpa, stając się jedynym austriackim źródłem ząbkowanych sierpów. W 1942 r. firma Krenhof, zakupiona przez firmę Redtenbacher, również zaczęła produkować sierpy ząbkowane.

Włoska firma Falci Co. (założona w 1921 r. jako związek kilku wcześniej niezależnych kuźni), opracowała w 1965 r. własną, unikalną metodę produkcji ząbkowanych sierpów na skalę przemysłową. Ten sposób ząbkowania został później przyjęty przez największego europejskiego producenta sierpów w Hiszpanii, a ostatnio także w Indiach (XXI wiek).

Współczesny sierp wykonany jest z długiego, wąskiego metalowego ostrza osadzonego w prostym drewnianym uchwycie. Jego kształt jest na całej Ziemi podobny.

Obecne globalne zapotrzebowanie na sierpy to około 75% sierpów ząbkowanych do 25% sierpów o gładkich krawędziach, a większość (z obu rodzajów sierpów łącznie) jest wykorzystywana do zbioru zbóż. Pomimo postępujących postępów w technologii rolnej, znaczna część mieszkańców Ziemi XXI w. zginęłaby, gdyby miliony sierpów nadal nie było stosowanych w każdym sezonie, przez ludzi starających się zdobyć „chleb powszedni”.

W 1970 roku, na rok przed sprzedażą sierpniowej gałęzi produkcji Redtenbacher do Etiopii, wytwarzano tam 1,5 miliona ząbkowanych sierpów rocznie, głównie na rynek w Afryce i Ameryce Łacińskiej. W Austrii były oczywiście inne przedsiębiorstwa, które od wieków wytwarzały sierpy o wygładzonych krawędziach. Ostatnia z klasycznych „okrągłych” wersji była kuta do połowy lat osiemdziesiątych XX wieku i obrabiana do 2002 roku.

Dzisiaj Włochy pozostają na pierwszym miejscu na świecie pod względem jakości sierpów, a Chiny pod względem liczby produkowanych rocznie.

W Anglii, w połowie XIX wieku „klasyczny sierp” został przekształcony w ostrze na długim trzonku, które nazywano, w zależności od regionu: „grasshook, swap hook, rip-hook, slash-hook, reaping hook, brishing hook, bagging hook, badging hook, fagging hook”.

Z opisu zawartego w „Oxford Dictionary” wynika, że było to umocowane na długiej rącze płaskie, półksiężycowate ostrze o szerokości około 1,5 „(40 mm) i długości ostrza poniżej 18” (450 mm).

Ten rodzaj sierpa został pod koniec XIX wieku zastąpiony przez kosę, ale był nadal używany przy zbiorach kukurydzy. „Bagging hook”, był używany później do cięcia fasoli i roślin strączkowych. Czasem „bagging hook” mylony jest z maczetą. Ostrze maczety jest „dużo mocniejsze” i służy do przecinania gałęzi, czego nie można zrobić sierpem na trzonku typu „bagging hook”.

Podobnie jak inne narzędzia rolnicze, sierp może być używany jako improwizowana broń sieczna. Przykłady obejmują japońskie kusarigama i kama, chińskie „sierpy kurze” oraz „makraka” ludu Zande w północno-środkowej Afryce. Paulus Hector Mair (1517–1579) , autor niemieckiego podręcznika walki epoki renesansowej, poświęcił w nim jeden rozdział dotyczący walki na sierpy.

Znane są sierpy bojowe egipskie (chapesz – bardziej przypominający maczetę niż sierp – mój komentarz) czy rzymsko-grecki harpe (hamatus )

Sierpy są szczególnie rozpowszechnione w sztukach walki Malezji, Indonezji i Filipin. W Indonezji rodzimy sierp znany jako „celurit” lub „clurit” jest powszechnie kojarzony z ludem Madurety, używany zarówno do walki, jak i jako narzędzie domowe.

Polska Wikipedia:

Sierp bojowy – broń drzewcowa używana od XV do XVII wieku, przez zachodnioeuropejską piechotę chłopską i plebejską (husyci w XV w. i powstańcy chłopscy w Niemczech w I połowie XVI wieku). Był to zwykły sierp gospodarski osadzony na długim drzewcu.

Mój komentarz.



Do połowy XX wieku na terenie Karelii koszono jeszcze „kosą wołynką”. Źródło: http://www.tart-aria.info/istorija-kosy-na-rusi/
http://igor-grek.ucoz.ru/news/seno/2015-06-19-641

Historia sierpa według Wikipedii jest taka. Przez 10-15 tysięcy lat stosowano sierpy „drewniano-krzemienne”. Potem nastąpiła epoka sierpów z brązu. Większość sierpów brązowych jest gładka, ale spotyka się sierpy z brązu z ząbkami, powstałymi przez wybicie rowków za pomocą dłuta (twardszego niż brąz przecinaka!).

Potem mamy epokę „sierpów żelaznych”, które zostały zamienione przez „sierpy stalowe”. W połowie XIX wieku, wymyślono w Anglii by w sierpie wydłużyć rączkę. By takie narzędzie mogło działać, należało poszerzyć i skrócić ostrze. Część sierpów „żelaznych” a potem „stalowych” miało na krawędzi tnącej wybijane rowki („uzębienie”).

Z opisu wynika, że tak powstała „kosa wołynka”, czyli „gorbuszka” (Bagging hook). Najprawdopodobniej był to tak zwany „kłośnik”, stosowany w Polsce „od neolitu”. Herb „Kłośnik” powstał i został nadany „Janowi Januszowskiemu 4 stycznia 1588 ze zmianą nazwiska”. Był to snopek ze znajdującą się nad nim „lilią Andegawenów”, przypominającą chiński „sierp kurzy” (chicken-claw sickle). Masowa (przemysłowa) produkcja sierpów stalowych nastąpiła w końcu XIX wieku i w pierwszej połowie wieku XX, związana była z nowymi metodami ząbkowania sierpów oraz ich odkuwania i stosowaniem pras hydraulicznych.

Niemiecka Wikipedia podpowiada, że sierpy do trawy były krótsze ale „bardzo mocno wygięte”.

„Mocno wygiętego” czy „półkolistego” sierpa, do tego z krótką rączką, trudno było użyć jako „narzędzia bojowego”. Sierp typu „kosa wołynka” czyli „bagging hook”, z krótkim, szerokim ostrzem na „długim kiju” – idealnie nadawał się do tego celu. By stał się bardziej niebezpieczną bronią, wystarczyło umocować („przekuć”) ostrze „bardziej na wprost kija” i zamocować do dłuższego drzewca.

A takie „bojowe sierpy” mamy od czasów „egipskich”, po „grecko-rzymskie”. Takie improwizowane piki były narzędziem bojowym podczas wojen husyckich.

Jak widać, coś tu nie gra. Jakieś 2000 lat stosowania „sierpów bojowych” na długich rączkach i dopiero w połowie XIX wieku ktoś w Anglii zauważa, że można takie narzędzie zastosować w rolnictwie…

Podkreślam zdanie Wikipedii: „Do XIX wieku sierp był głównym narzędziem żniwnym świata”.

Ja bym dodał, że „do końca XIX wieku”, bo Encyklopedia Orgelbranda stwierdza wyraźnie, że akurat w okolicach roku 1900 sierp zaczyna być wypierany przez kosę.

Dodam, że Wikipedie mają wielki problem, zaliczając „sierpy bojowe” raz do „sierpów” a w innych miejscach do „gatunku kosy”.

 

https://pl.wikipedia.org/wiki/Sierp
https://pl.wikipedia.org/wiki/Sierp_bojowy
https://pl.wikipedia.org/wiki/Chepesz
https://en.wikipedia.org/wiki/Khopesh
https://en.wikipedia.org/wiki/Sling_blade
https://pl.wikipedia.org/wiki/Harpe_(mitologia)
https://en.wikipedia.org/wiki/Harpe
https://en.wikipedia.org/wiki/Kopis
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kama_(bro%C5%84)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kusarigama
https://en.wikipedia.org/wiki/Arival
https://en.wikipedia.org/wiki/Iron_Age_sword
https://en.wikipedia.org/wiki/Noric_steel
https://en.wikipedia.org/wiki/La_T%C3%A8ne_culture

https://pl.wikipedia.org/wiki/K%C5%82o%C5%9Bnik_(herb_szlachecki)

https://en.wikipedia.org/wiki/Chicken_sickles
https://en.wikipedia.org/wiki/Zande_people#Military
https://en.wikipedia.org/wiki/Paulus_Hector_Mair

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BF
https://en.wikipedia.org/wiki/Sickle

Zdjęcia starożytnych sierpów plus etymologia
https://de.wikipedia.org/wiki/Sichel_(Werkzeug)

https://www.google.com/search?q=Bagging+hook&tbm=isch&source=univ&client=firefox-b-d&sa=X&ved=2ahUKEwiyuZCynsbiAhVDYVAKHQmGAjEQsAR6BAgAEAE&biw=1090&bih=740

Oficjalna historia kosy

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/81/Sturmsense_1683_HGM.jpg
Kosa bojowa spod Wiednia. Sturmsense im Wiener Heeresgeschichtlichen Museum, die 1683 bei der Zweiten Wiener Türkenbelagerung

Encyklopedia Orgelbranda, tom VIII, 1900

Kosa, wielki nóż w łuk zagięty i osadzony pod kątem niemal prostym na długim drzewcu, służącym za rękojeść; używa się do ścinania czyli koszenia traw i zboża, szczególnie jarego. W czasie walk ludowych, zwłaszcza w Polsce, kosa stanowiła niekiedy groźny oręż. Jako oręż, osadzona jest na drzewcu prosto; oddziały nią uzbrojone zwano kosynierami.

Angielska Wikipedia twierdzi, że kosy używano już 500 lat przed naszą erą, były stosowane w Rzymie, a w Europie szerzej zastosowano je w czasach Karolingów (VIII wiek naszej ery). W XVI wieku kosy zaczęły wypierać do tej pory stosowane sierpy, a koło roku 1800 zaczęto kosy wyposażać w pałąk lub grabki – elementy zagarniające skoszone zboże (grain cradle or cradle). Do roku 1840 ten element kosy stał się dodatkiem stosowanym powszechnie. W USA wydano w latach 1823 – 1924 aż 50 patentów na element zgarniający kosy (pałąk, grabki) – najwięcej w latach 1875 – 1900.

Wikipedie podkreślają że nauczenie się posługiwania kosą było długotrwałe, zastosowanie „zgarniacza” umożliwiło koszenie przez „mniej wykwalifikowane osoby”. Jednak koszenie kosą bez „grabek” jest wydajniejsze, dlatego ten element zdejmowany był w czasie sianokosów (pomagał przy koszeniu zboża). Na terenie Europy Wschodniej chyba lepiej radzono sobie z kosą, bo według Wikipedii, prawie nie stosowano tam „zgarniaczy” – czyli „grabek”.

Polska Wikipedia:

Kosa jest narzędziem składającym się z długiego (0,6–0,8 m) wygiętego noża, zwanego też klingą, zamocowanego na długim (ok. 1,6-2,0 m) drzewcu (kosisku). Ostrze noża znajduje się po wewnętrznej stronie wygięcia – forma taka ułatwia ścinanie i zagarnianie roślin np.: trawy, zielonek lub zbóż. Drzewce kosy (zwane kosiskiem lub kosidłem) jest zaopatrzone w jeden lub dwa krótkie uchwyty, zamocowane prostopadle do długiego drzewca. Dodatkowo kosy żniwne zaopatrywane były w elementy zagarniające skoszone zboże takie jak: pałąk (czasem częściowo pokryty płótnem), tzw. grabki.

Obecna forma kosy jest rezultatem ewolucji sierpa, wcześniejszego narzędzia rolniczego o podobnej funkcji (różnice polegają na odmiennej długości drzewca oraz znacznie mniejszym wygięciu krzywizny noża i osadzeniu go prawie prostopadle do drzewca; poza tym sierp jest narzędziem obsługiwanym jednorącz, natomiast kosa – oburącz).

Kosa i sierp są narzędziami znanymi oraz stosowanymi od czasów starożytnych (Ksenofont – Anabasis; Hezjod – Teogonia), szczególnie we wcześniejszej formie, czyli sierpa. Użycie kosy rozpowszechniło się na Bliskim Wschodzie od około XII wieku, natomiast w Europie od XVII wieku. Jej szerokie upowszechnienie wiąże się zapewne z obniżeniem kosztów produkcji stali, surowca stosowanego do masowej produkcji narzędzi.

W Polsce pierwszą fabrykę kos założył Jacek Jezierski (1722 – 1805) w Sobieniach Szlacheckich.

Około roku 1758 Jezierski wykupił od rodzeństwa dobra rodzinne w ziemi łukowskiej. W 1782 roku nabył za pół miliona złotych dobra malenieckie znajdujące się koło Końskich w Zagłębiu Staropolskim. Uprzemysłowił majątek spiętrzając w 1794 roku wody przepływającej przez Maleniec rzeki Czarnej i napędzając za jej pomocą koła wodne zyskując energię dla zbudowanych ze swoich środków młyna, tartaka oraz fryszerni. Część jego warsztatów zachowała się do dnia dzisiejszego i stanowi cześć Muzeum Techniki w Maleńcu.

I jeszcze: „Już jako skarbnik łukowski był członkiem konfederacji Czartoryskich w 1764 roku i posłem na sejm konwokacyjny (1764) z województwa lubelskiego, na którym popierał program Czartoryskich. W 1766 roku był posłem na Sejm Czaplica z województwa lubelskiego. Posłował na prawie wszystkie dalsze sejmy Rzeczypospolitej (lata 60. i 70. wieku XVIII). Uczestnik konfederacji radomskiej w 1767 roku (podpisał manifest konfederacji w imieniu ziemi łukowskiej) i został konsyliarzem do Konfederacji Generalnej. W załączniku do depeszy z 2 października 1767 roku do prezydenta Kolegium Spraw Zagranicznych Imperium Rosyjskiego Nikity Panina, poseł rosyjski Nikołaj Repnin określił go jako posła właściwego dla realizacji rosyjskich planów na sejmie 1767 roku. Poseł województwa lubelskiego na Sejm Repninowski. Członek konfederacji Adama Ponińskiego w 1773 roku. Jako poseł nurski na Sejmie Rozbiorowym 1773-1775 wszedł w skład delegacji wyłonionej pod naciskiem dyplomatów trzech państw rozbiorczych, mającej przeprowadzić rozbiór. 18 września 1773 roku podpisał traktaty cesji przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów ziem zagarniętych przez Rosję, Prusy i Austrię w I rozbiorze Polski. Od roku 1775 kasztelan łukowski. Kawaler Orderu Świętego Stanisława (1782). Członek konfederacji Andrzeja Mokronowskiego w 1776 roku. Był członkiem konfederacji Sejmu Czteroletniego.”

Plus angielska Wikipedia: „He was also manager of the personal domain of the Primate of Poland, which allowed him to gain a significant fortune. During the Four Years Sejm he opposed the Russian influence in Poland and was among the supporters of a Polish alliance with Prussia and Great Britain. He opposed radical reforms and the granting of civil rights to burghers.”

Zapamiętujemy, że nasz pierwszy polski producent kos „zarządzał osobistą domeną Prymasa Polski, co pozwoliło mu zdobyć znaczną fortunę. Podczas Sejmu Czteroletniego sprzeciwiał się wpływom rosyjskim w Polsce i był jednym ze zwolenników polskiego sojuszu z Prusami i Wielką Brytanią. Przeciwstawiał się radykalnym reformom i przyznawaniu mieszczanom praw obywatelskich.

A dorobił się majątku na zarządzaniu kasztelanią łukowską (governor of the castle of the town of Łuków) – funkcja „administracyjno -państwowa” i na zarządzaniu majątkiem „polskich prymasów” – funkcja jakby trochę „prywatna”.

A historia Łukowa to kolejne „didaskalia” które tutaj pominiemy, zachęcając Czytelnika do zapoznania się z tym, że o Łuków starali się Templariusze, Krzyżacy, Prusowie, Jaćwingowie i Tatarzy. Działali tam bernardyni i pijarzy. A wszystkich pogodziło włączenie Łukowa do Wielkiego Księstwa Litewskiego (? mój znak zapytania nad informacją z Wikipedii).

Wikipedia nie może się zdecydować, czy pierwsza fabryka kos powstała 80 km od Łukowa w Sobieniach Szlacheckich, czy raczej w Maleńcu.

Trudno sobie odmówić ciekawego cytatu:

Celem kasztelana Jezierskiego było zaspokajanie krajowego popytu na narzędzia używane w życiu codziennym, takie jak noże czy kosy oraz broń białą, np. szable. Dzięki rozwojowi malenieckich zakładów zamierzał on uniezależnić Polskę od importu tych produktów z zagranicy. W Maleńcu produkowano wówczas surowiec do wyrobu przedmiotów ze stali w postaci sztab, blach, drągów i prętów stalowych oraz drutów. Wytwarzane były również gotowe przedmioty skierowane do masowego odbiorcy jak narzędzia gospodarskie – topory, siekiery, piły, pilniki, kosy i widły, a także asortyment różnego rodzaju żelaznych naczyń kuchennych i stołowych, młynki, zgrzebła, łyżki blaszane, łopatki. Manufaktura wytwarzała także broń sieczną jak znane z dobrej jakości pałasze.

Jezierski miał jednak kłopot ze zwiększeniem sprzedaży swojej produkcji ponieważ musiał konkurować z dużym importem z zachodniej Europy, a państwo nie wspierało wówczas krajowej produkcji przemysłowej.

15 lipca 1787 roku na zaproszenie Jezierskiego dobra malenieckie odwiedził król Stanisław August Poniatowski, który obejrzał zakłady produkcyjne oraz przedmioty z żelaza wyprodukowane przez polskich fabrykantów pracujących w Maleńcu. Relację z tych odwiedzin sporządził polski pisarz Adam Naruszewicz (1733-1796) :

„Nayiaśniejszy Pan odwiedził naprzód założony tartak o kilku piłach, (…) szedł potym do innych dwóch gmachów z murów wyprowadzonych, z których w iednym mają się ciągnąć druty, w drugim założona była fryszerka na iedenaście młotów. (…) Oglądał dalej Nayjaśniejszy Pan machiny do dźwigania w górę ciężarów i wyrywania drzew z korzenia (…) następnie dom gospodarski, w którym J. Pan Kasztelan prezentował Nayjaśniejszemu Panu różne gatunki żelaznych naczyń gospodarczych, kuchennych i stołowych z domowego żelaza przez domowych fabrykantów sporządzonych. Zdziwiło wszystkich przytomnych to mieysce puste przed trzema laty i niedostępne, które staranna, kosztowna i pożyteczna dla kraiu czynność J. Pana Kasztelana w porządne miasteczko i tak okazałą fabrykę, tudzież stawy, groble, kanały i ogrody zamieniła”

Działalność produkcyjna w Maleńcu została przerwana w 1794 roku z powodu działań wojennych podczas insurekcji kościuszkowskiej, która objęła swoim zasięgiem dużą część ziemi kieleckiej. W roku 1800 kasztelan Jezierski zmuszony został do sprzedaży dóbr malenieckich, które nabył książę hesko-darmsztadzki Karol. Nowy właściciel eksploatował fabrykę, nie wprowadzając w niej żadnych modernizacji.

W 1824 roku dobra nabył eksoficer armii napoleońskiej Tadeusz Bocheński, który osiedlił się w Maleńcu, wprowadzając w miejscowych manufakturach szereg innowacji oraz znacznie rozbudowując potencjał produkcyjny.

Obecny budynek zachowanego zakładu, mieszczący muzeum, został wzniesiony około 1837 roku z inicjatywy Bocheńskiego, który dodatkowo wybudował pudlingarnię i walcownię w sąsiedniej Rudzie Malenieckiej. W Maleńcu natomiast wzniósł walcownię blachy, topornię, fryzownię oraz dwie fryszerki, a kolejne dwie unowocześnił. Dzięki nowym piecom produkcja malenieckich zakładów w 1840 roku zwiększyła się do 40 tys. cetnarów (ok. 2 tys. ton) surówki. W 1844 roku Bocheński zwolnił włościan w swoich dobrach z pańszczyzny i zadbał o opiekę lekarską swoich pracowników, zatrudniając lekarza, któremu przydzielił mieszkanie służbowe w Cieklińsku. W 1844 roku w zakładach Bocheńskiego pracowało w sumie 150 robotników, a wartość produkcji wyniosła 93,2 tys. rubli. Do końca lat czterdziestych XIX wieku były to najnowocześniejsze prywatne zakłady górniczo-hutnicze w Królestwie Polskim.

Cytat z: „Opisanie polskich fabryk żelaza”
Józef Osiński – 1782
Reprint 1976
https://books.google.pl/books?id=22qGAAAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false

Str. 56.
Zarobki tygodniowe przy wielkim piecu: smelcerz: 6 zł, gichciarz 4 zł, tłuczący żużel 6 i 3/2 zł?

Ceny żelaza (za centar = masa 100 do 160 funtów = 50-80 kg):

Żelazo szynowe i kratowe za centar – 29 zł
sztabowe – 30 zł
ankrowe i szwedzkie długie – 37 zł
fryszowane – 41 zł
blachy zwykłe, ślusarskie – 60 zł
żelazo kowalne – 66 zł
żelazo do pomp i modelowania – 76 – 80 zł
piła do tartaka – 26 zł
żeliwo – 29 zł

str 65
Bilans Skarbowy z roku 1776: z Austrii importowano 1479 centarów kos, z Prus i Śląska 51680 sztuk.

W roku 1777 importowano z Austrii 2636 centarów kos, z Prus i Śląska 38 880 sztuk.

Rok 1780 – import z Austrii do Krakowa centarów 535. Razem w trzech latach importowano z Austrii 4608 centarów kos. Z Prus i Śląska 90 560 sztuk.

Centar najtańszych kos austriackich kosztuje 80 zł. W trzech latach wydano na austriackie kosy 373 440 zł.
Pruskie i śląskie kosy kosztują po złotówce (1 zł).

Razem licząc, na import kos wydano w trzech latach 464 tysiące złotych.

Mój komentarz. Prawdopodobnie chodzi o 100 sztuk takich elementów a nie o wagę wyrażaną w centarach.

By ograniczyć wypływ pieniędzy z kraju na kosy, kasztelan łukowski – Jezierski założył w Sobieniu (4 mile za Warszawą) fabrykę kos. Jezierski kupuje te kosy od wytwarzających je majstrów po 27 groszy – za sto kos płaci 90 złotych (stąd 1 zł = 30 groszy – mój komentarz).

Gdyby każdą kosę sprzedał za 1 zł, zyskałby na 100 sztukach 10 zł – co nie jest małym procentem. Wychodzi marża (do cen zakupu) – około 11,12% – mój komentarz.

W Austrii w Steyer, mają dwie fabryki kos: ta „Steyerska” produkuje lepsze kosy. Fabryka w Waytowie robi gorsze kosy. Kosy są przewożone mułami do Kremzy. Tam są ważone i przewożone do Krakowa. Z uwagi na góry, do Kremzy nie jeżdżą wozy. Kosy są wykonywane w dwóch gatunkach – do trawy i do koszenia (chyba zboża). Te ostatnie są krótsze.

100 kos „siecznych steyerskich” – cena fabryczna 30 zł niemieckich, cena Kremzy 9 zł czerwonych = 6 zł (cena chyba „loco Polska” lub rynkowa w Polsce – mój komentarz)
100 kos jak wyżej prostych – 30 3/2 zł (?) niemieckich, 9 zł = 9 zł
100 kos do trawy długich stejerskich – 26 – 7 – 10
jak wyżej, krótszych – 24 – 7 – 4
jak wyżej, jeszcze krótszych małych – 22 – 6 – 9
100 kos trawnych waytowskich – 21 2/4 – 6 – 12
jak wyżej krótszych – 20 3/2 – 6 – 4
jeszcze krótsze – 19 – 5 – 14

Ceny flint z bagnetami – str 66 i 67

Powyższe informacje spróbujemy „rozszyfrować” w kolejnych odcinkach, jako dowód na to, że zarówno książka z roku 1782 jak i z roku 1841 opisują realia drugiej połowy XIX wieku.

Dodam małe wyliczenie.

Zakładamy, że „centar kos” to 100 sztuk.

Jeżeli tak, to w roku przez 3 lata importowano z Austrii 460 800 kos – więcej niż możliwa produkcja kos w Austrii. Wydano 373 440 zł. Czyli po 80 zł za „cetnar = 100 kos” = 4668 centarów. Czyli cena kos wychodzi po 0,8 zł = 24 grosze, gdzie 1 zł = 30 groszy.

Pruskie i śląskie kosy kosztują po złotówce (1 zł = 30 groszy).
Pruskich kos za trzy lata kupiono 90 560 sztuk. Razem wychodziło by zaimportowanych 551 360 sztuk kos.
Razem licząc, na import kos wydano w trzech latach 464 tysiące złotych. Wychodzi średnia cena kosy 0,841555 zł = 25, 24655 grosza

Przypomnę ceny z „Wycieczki po Polsce” z roku 1848, które się nie zmieniły od roku 1782!

https://kodluch.wordpress.com/2019/04/18/%e2%99%ab-off-topic-wycieczka-po-polsce-podsumowanie/

https://kodluch.wordpress.com/2019/04/15/%e2%99%ab-off-topic-wycieczka-po-polsce/

Inwentarz w okolicy Zbojna dorodny, zarówno konie jak i woły zaprzęgowe. Są również owce, trzoda chlewna i krowy rasy szwajcarskiej oraz żuławskiej. Jedna krowa daje rocznie czystego zysku 60 zł.

Rolnicy w tych okolicach to komornicy. Za jeden dzień pracy w tygodniu, mają mieszkanie, 1,5 morga pola, furę siana i korzec żyta. Resztę dni tygodnia się wynajmują. Zarabiają dziennie od 12 groszy (pielenie i kopanie ziemniaków) do 1 zł i 6 groszy (czyli 36 groszy) przy koszeniu kosą. Koszenie sierpem opłacane jest 1 złotówką dziennie (30 groszy). Praca cepem kosztuje 18 groszy dziennie.

Dwór najemnikowi płaci za dzień pracy w zimie 15 – 18 groszy, wiosną 24 grosze, a w czasie żniw 1 zł i 6 groszy (36 groszy). Od skoszenia morga ziemi dwór płaci 2 złote (60 groszy).

Rozwiązaniem (chodzi o „zaprowadzenie łąk”) mogły by się stać umowy z irygatorem, na przykładzie takiej jaką widzieliśmy w Opatówku. Meliorant zobowiązuje się na własny koszt urządzić łąkę na zabagnionym terenie. Właściciel zobowiązuje się dać drzewo i żelazo na budowę mostków oraz śluz. Meliorant (irygator), ma przez osiem lat czuwać nad łąką, odpowiednio ją nawadniać, mając do pomocy dwóch ludzi oddanych do pomocy przez właściciela. Cała łąka ma być urządzona w ciągu trzech lat, a przez kolejne pięć lat meliorant ma dostarczać właścicielowi z powierzchni morgi magdeburskiej 20 cetnarów siana. Nadwyżka jest dzielona na połowy. Jedna połowa należy się właścicielowi, a druga połowa należy do melioranta. Właściciel zobowiązany jest odkupić od melioranta to siano, płacąc 3 złote za centar siana.

Mamy podane, że z morgi magdeburskiej otrzymuje się 20 cetnarów siana. Jeden cetnar warty jest 3 złote. Morga „magdeburska” to 0,2553 ha. Cetnar / centar = około 50 kg. Czyli że z jednego hektara zbierali rocznie około 4 tony siana o wartości 240 zł. Lub jakieś 2 tony z hektara, przy założeniu że „morga” = 0,56 ha.

Kujawy – okolice Gopła. Panuje tu ogromna drożyzna. Ceny żyta dochodzą do 64 złotych polskich – jak we wsi Noc. (Za korzec? Korzec warszawski / nowopolski to 120,6 / 128 litrów).

Jak widać, rolnicy w roku 1848 byli tak samo bogaci jak w roku 1782 i mogli jedną zagraniczną kosę w cenie 24 grosze kupić za półtora dnia pracy w zimie, za jeden dzień „pracy na wiosnę”, lub dwa dni pielenia i kopania ziemniaków. Dobrą, austriacką kosę mógł sobie rolnik kupić w wioskowym sklepie Samopomocy Chłopskiej za mniej niż jeden dzień koszenia sierpem, lub dopołudniowe koszenie kosą.

A końcem XIX wieku, polscy pamiętnikarze twierdzą, że „w całym powiecie nie było żelaza nawet za złotówkę”…

Jeszcze raz warto podkreślić, że opisywane w roku 1848 „kosa” oraz „sierp” to „nasz sierp” i „kosa wołynka” – czyli „płaski nóż na trzonku”. Wydajność koszenia sierpem do koszenia „naszą obecną kosą” to co najmniej jak 1 do 10. Dlatego jeżeli żniwiarz „od sierpa” zarabiał dziennie 30 groszy (złotówkę), to „żniwiarz od kosy” powinien zarabiać dziennie 300 groszy, czyli 10 złotych! Jakieś 20 razy więcej niż wykwalifikowany hutnik!

Morga łąki magdeburskiej dawała 20 centarów siana (wartość 60 zł = 1800 groszy) – jeden centar siana o wartości 300 groszy (3 złote). Skoszenie takiej powierzchni łąki kosztowało 60 groszy = 2 złote. Stąd by wynikało, że na skoszenie sierpem „morgi pola” jednej osobie schodziło dokładnie dwa dni robocze, co wydaje się całkowicie realne. Morga „magdeburska” to 0,2553 ha = 2553 metry kwadratowe = jakieś 50 na 50 metrów. Dla morgi równej 0,56 hektara ( prawie 75 x 75 metrów) wydaje się to trudniejsze, i chyba mało wykonalne zadanie.

Czyli dziennie sierpem koszono pole zboża o wymiarach 50 x 25 metrów (1250 m2).

Dobry kosiarz jest w stanie skosić ręczną kosą co najmniej 10 razy większą powierzchnię (50 x 250 m = 12 500 m2) – ponad hektar. „Nasze wyliczenia” zgadzają się z informacjami Wikipedii, mówiącymi o wydajności koszenia kosą w porównaniu ze żniwiarką dwukonną końca XIX wieku.

Trzeba tu dodać bardzo istotną informację.

Do końca XIX wieku stosowano powszechnie sierpy przy żniwach z dwóch ważnych względów. Po pierwsze, ścinając kłosy sierpem ziarna zostają w kłosach – bardzo małe straty – a każde ziarno zboża było niezwykle cenne.

Po drugie, większość dachów wiejskich zabudowań była pokryta słomianą strzechą. Do tego była potrzebna wyselekcjonowana, prosta żytnia słoma, z której sporządzano specjalne płaskie podwójne „snopki” do mocowania na łatach dachu. Takiej słomy nie można było uzyskać ścinając zboże kosą, nie mówiąc już o maszynach -żniwiarkach pojawiających się w drugiej połowie XIX wieku na polach folwarków dworskich.

Sprawa żniwiarek to inna historia, której tu nie będziemy omawiać, choć jest przykładem na istnienie rewolucyjnych pomysłów patentowych na początku XIX wieku, a wdrażanych dopiero po 50-80 latach.

Powtórzę jeszcze raz – sierpów używano do końca XIX wieku nie ze względu „na zacofanie”, ale z uwagi na mniejsze straty zboża, oraz na konieczność pozyskiwania materiału na pokrywanie dachów. Dlatego też takie sierpy powinny być ząbkowane!

Kos używano głównie do koszenia łąk, ponieważ była to znacznie szybsze i nie było potrzeby martwienia się o każde ziarno.

Cytat: „Nie znaczy to jednak, że nie używano do żniw kosy. Sierpami żęto tylko część żyta, przeznaczonego głównie na słomę do krycia dachów, bądź innych celów w gospodarstwie domowym. Większą część żyta i wszystką pszenicę zbierano specjalnie przystosowaną kosą. To przystosowanie polegało na uzbrojeniu zwykłej kosy wierzbowym lub leszczynowym pałąkiem, dzięki któremu można było kosić zboże „na ścianę”. Za każdym kosiarzem szła kobieta i „podbierała” ścięte zboże układając w snopy.

Do zbioru jęczmienia, owsa i gryki używano „grabek”. Nie, wbrew nazwie nie było to narzędzie do grabienia. To była również kosa, ale uzbrojona w trójzębne urządzenie zamocowane równolegle do ostrza kosy na stylisku. Ścinając zboże kosiarz chwytał podcięte źdźbła na owe „grabki” i układał z nich równy pokos. Po wyschnięciu, z pokosu tego – już przy użyciu zwykłych grabi – formowano snopy wiązane powrósłami z prostej, żytniej słomy już bez użycia „kołka”.”

Źródło: http://www.nawolyniu.pl/wspomnienia/tradycje.htm
https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%BBniwiarka
https://en.wikipedia.org/wiki/Reaper
https://en.wikipedia.org/wiki/Lawn_mower
https://de.wikipedia.org/wiki/Rasenm%C3%A4her

Wracając do kosy. Nie będziemy wnikać w całą historię „starożytnej kosy”, oraz niezwykle ciekawą etymologię – bo w języku angielskim „kosa” to „narzędzie Scytów” – „scythe” (także siðe, wymawiane jako „sithe lub sythe”).

Według Jack’a Herer’a („Flesh of The Gods” – Emboden, W.A., Jr., Praeger Press, New York, 1974), starożytni Scytowie uprawiali konopie i ścinali je ręcznie za pomocą kosy – skąd wywodzi się jej angielska nazwa (scythe).

Skupmy się na technologii.

Cytat: „Do ostrzenia kos używane są osełki ścierne dawniej wykonywane z piaskowca. Osełki z piaskowca wymagały zwilżania dlatego kosiarz miał przypięte do paska specjalne naczynie z wodą, w którym w trakcie koszenia nosił osełkę. Po pewnej liczbie ostrzeń klinga kosy wymaga klepania. W trakcie klepania pocienia się plastycznie materiał na krawędzi, co ułatwia ostrzenie kosy i przedłuża jej eksploatację. Klepanie kosy utwardza krawędź ostrza (tzw. utwardzenie przez zgniot). Do klepania używa się młotka i klepadła. W zależności od regionu używane są klepadła płaskie (zwane „babką”) lub w kształcie ostrego zakończenia młotka. Na babce ostrej kosę klepie się płaską stroną obucha młotka, natomiast na babce płaskiej ostrą stroną młotka. Klepanie kosy wymaga wprawy, gdyż niewłaściwie przeprowadzone powoduje pofalowanie ostrza.”

Cytat z angielskiej Wikipedii (tłumaczenie elektroniczne, poprawione):

W odróżnieniu od ostrzy kontynentalnych, typowe amerykańskie, angielskie i nordyckie ostrza kos są wykonane z twardszej stali i zazwyczaj nie są klepane ze względu na ryzyko ich pęknięcia. Twardsze ostrze utrzymuje dłużej ostrą krawędź i wymaga mniej częstego honowania w polu (ostrzenia osełką), ale po intensywnym użytkowaniu lub uszkodzeniu krawędź musi zostać wyrównana przez szlifowanie. Ze względu na większą odporność twardej stali na ścieranie i wynikającą z tego zmniejszoną potrzebę honowania (ostrzenia osełką), zwykle wystarczy to wykonać około 1-3 razy w sezonie. Istnieje wiele typów konstrukcji kos laminowanych (warstwowych) z twardym, odpornym na zużycie rdzeniem zapewniającym ostrą krawędź i bardziej miękkimi bokami zapewniającymi wytrzymałość. W ostrzach amerykańskich i angielskich stal krawędziowa jest zwykle obłożona po obu stronach twardym żelazem, podczas gdy niektóre ostrza laminowane (warstwowe) nordyckie mają warstwę żelaza tylko na górze, a stal krawędziowa stanowi warstwę dolną.

W muzeum Abbeydale Industrial Hamlet w Sheffield, znajdują się kosy produkowane w zakładach wokół Belbroughton oraz na terenach od północnego Derbyshire do Eckington, od końca XVIII wieku po rok 1930.

Kosa, podobnie jak sierp, także mogła służyć jako symbol władzy i jako broń – egipski khopesh, grecko-rzymska „harpa” czy niemiecki (renesansowy) „miecz scytyjski”.

Kosa bojowa była popularnym „narzędziem bojowym”, szczególnie podczas europejskich powstań chłopskich.

Angielska Wikipedia wymienia masowe stosowanie „kos bojowych”:

Wojny husyckie (stosowano: ‚kůsa -scythe’ , „sudlice”, „ušatá sudlice”) – 1419–1436

Powstanie chłopskie w Niemczech w latach 1524–1525

Powstanie chłopskie w Tyrolu w wieku XVI

Polscy chłopi używali kos wojennych podczas XVII-wiecznej inwazji szwedzkiej (Potop 1655–1660 )

.1683. Podczas oblężenia Wiednia przez Turków obrońcy używali kos, „które okazały się niezwykle skuteczne do obrony umocnień”.

W bitwie pod Sedgemoor w 1685 roku James Scott, pierwszy książę Monmouth, wystawił 5000 silnych chłopów uzbrojonych w kosy bojowe. The Battle of Sedgemoor was fought on 6 July 1685 and took place at Westonzoyland near Bridgwater in Somerset, England.

Powstanie chłopskie w Tyrolu w roku 1703

Kosy bojowe były stosowane w powstaniu chłopów z Siedmiogrodu w 1784 r (bitwy pod Horea, Cloşca i Crişan)

Powstanie chłopskie w Wandei. Kosy bojowe wykorzystywały chłopskie oddziały wierne królowi (1793 – 1800)

W 1794 kosy bojowe posiadały chłopskie oddziały Kościuszki. Bitwa pod Racławicami – 4 kwietnia 1794.

W tym samym roku Chrystian Piotr Aigner opublikował podręcznik na temat stosowania kos oraz pik (Traktat o pikach i kosach, drugie wydanie Kraków 1831 – po 37 latach!). Był to pierwszy w historii działań wojennych szczegółowy opis szkolenia i działania oddziałów wyposażonych w kosy.

Powstanie chłopskie w Tyrolu w roku 1805

Powstanie chłopskie w Tyrolu w roku 1809

Kosy bojowe wykorzystywano w Powstaniu Listopadowym 1831

Kosy bojowe stosowano w pierwszej wojnie o Schleswig w Danii w roku 1848.

Kosy bojowe wykorzystywano w Powstaniu Styczniowym 1863

Kosy bojowe wykorzystywano w Powstaniu Śląskim 1921.

Angielska Wikipedia dodaje:

Jako broń, kosa bojowa charakteryzuje się dużym zasięgiem i potężną siłą (z powodu dźwigni): istnieją udokumentowane przypadki, w których kosa przecina metalowy hełm. Kosy mogły być używane, w zależności od konstrukcji i stosowanej taktyki, do robienie cięć lub pchnięć jak nożem, a ich niezwykły wygląd i znaczna siła mogły mieć psychologiczny wpływ na nieprzygotowanego wroga. Jednakże, podobnie jak większość broni biegunowych, ich wadą była waga (która mogła szybko wyczerpać użytkownika) i niska prędkość.

Po niemieckiej wojnie chłopskiej (1524–1525), powstał podręcznik szermierki Paulusa Hectora Maira (1542), w którym opisał techniki obrony przed cięciami kosy.

https://pl.wikipedia.org/wiki/Kosa
https://pl.wikipedia.org/wiki/Muzeum_Techniki_w_Male%C5%84cu
https://en.wikipedia.org/wiki/Jacek_Jezierski
https://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Jezierski_(kasztelan)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Sobienie_Szlacheckie
https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%81uk%C3%B3w
https://en.wikipedia.org/wiki/Scythe
https://en.wikipedia.org/wiki/Grain_cradle
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0_(%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojny_wandejskie
https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojny_husyckie
https://en.wikipedia.org/wiki/Bohemian_earspoon
https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Sedgemoor
https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_pod_Rac%C5%82awicami
https://en.wikipedia.org/wiki/Revolt_of_Horea,_Clo%C8%99ca_and_Cri%C8%99an
https://pl.wikipedia.org/wiki/Powstanie_ch%C5%82opskie_w_Siedmiogrodzie
https://en.wikipedia.org/wiki/War_in_the_Vend%C3%A9e
https://de.wikipedia.org/wiki/Kriegssense

Bei der Belagerung Wiens durch die Türken im Jahre 1683 verwendeten die Wiener Verteidiger eine Art Sturmsense, die sich bei der Verteidigung von Breschen äußerst gut bewährte. Diese Sturmsense bestand aus einer 90 cm langen, flachen Spießklinge, die an einem kurzen Schaft (Griffteil) befestigt war. Kurz vor der Befestigungstülle (Dille) breiteten sich beiderseits konkav aufwärts gerichtete, sensenähnliche Klingen aus, deren Spitzen 80 cm von der Spießklinge abstanden. Etwa in der Mitte dieser Sensenklingen waren quadratische Löcher angebracht, die dazu dienten, mehrere dieser Sensen mit Hilfe von Federbolzen zu verbinden, sodass eine ganze Reihe dieser Waffen praktisch eine Einheit bildeten.

Im 18. Jahrhundert führten die Mannschaften der Kriegsflotten an der unteren Donau, die sogenannten Czaikisten, Sturmsensen auf ihren Schiffen mit, um sich gegen Enterung verteidigen zu können.

https://es.wikipedia.org/wiki/Guada%C3%B1a_de_guerra
En el Extremo Oriente, por su parte, la guadaña pasó de la práctica agrícola a la bélica sin modificación en su diseño. El kama japonés, en uso con otro nombre en China, Corea e Indonesia, es una guadaña a todos los efectos, sin ninguna particularidad para mejorar sus peculiaridades. Una versión más refinada era la kusarigama, un kama con cadena y bola de metal. Ambas armas se encuentran todavía en uso hoy en día en las artes marciales orientales, pero debido al pequeño tamaño de la hoja, no pueden incluirse plenamente en la tipología de la guadaña de guerra.

Los dacios tenían hoces/guadañas de dos tamaños: para empuñar con una mano o con las dos. La variante corta era similar a la sica 4​ (hoz en dacio).5​ La longitud de la hoja variaba, pero por lo general era de unos 40 cm. El mango era un tercio más largo que la hoja. La guadaña para dos manos era propiamente una arma de asta. Consistía en un asta de unos 90 cm, con una hoja de hierro curvada de casi igual longitud unida al extremo.

https://fr.wikipedia.org/wiki/Faux_de_guerre

https://it.wikipedia.org/wiki/Falce_(arma)
https://it.wikipedia.org/wiki/Falcetto
Falce da guerra (war scythe in lingua inglese; Kriegssense in lingua tedesca; faux de guerre in lingua francese; kosa bojowa in lingua polacca) è il vocabolo indicante, genericamente, una qualsiasi tipologia di arma bianca, manesca o inastata, ottenuta partendo dalla lama di una falce o di un falcetto.
Nello specifico, per falce da guerra s’intende un’arma inastata sviluppata nel Medioevo e rimasta in uso, in Europa orientale, alle milizie di contadini per tutto il XIX secolo.

Małe podsumowanie odcinka

Chiński „sierp bojowy”. Drawing of „Chicken-Claw Sickles”

.1. – Wczesnośredniowieczny sierp „żelazny” nie różnił się od stalowych sierpów wytwarzanych w XIX i XX wieku – tak twierdzą badacze. Nie jestem w stanie wyobrazić sobie sierpa wykonanego z żelaza dymarkowego (zawartość węgla do 0,08%). Równie dobrze można było wykonywać sierpy ze zwykłej miedzi, a przecież nikt przy zdrowych zmysłach nie próbował by robić sierpów miedzianych.

.2. – W połowie XIX wieku zaczęto w Anglii wytwarzać „bagging hook” – prymitywny rodzaj kosy – typu „kosa wołynka” (Коса-горбуша ), z krótkim, płaskim i szerokim ostrzem na „długim kiju”. Prawdopodobnie był to „polski kłośnik”, znany w Europie Wschodniej „od wczesnego neolitu”, a może od końca XVI wieku? Kosa „wołynka” jest niezwykle podobna do „kos bojowych” oraz „sierpów bojowych”, znanych „od niepamiętnych czasów”. Nie jest zrozumiałe zastosowanie „kosy bojowej” w rolnictwie dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Chyba, że jest to dowodem na pojawienie się takiej ilości stali, że można było nie tylko wykonać kilkucentymetrowe ostrze brzytwy ale i 40-centymetrowe ostrze noża „kosy wołynki”.

.3. – Przed ostatnim rozbiorem Polski (przed 1782), Polska importowała z Austrii, Śląska i Prus ogromne ilości kos. W kolejnych częściach wspomnę, że te ilości przekraczały możliwości produkcyjne kuźni austriackich, a informacje te są zupełnie niewiarygodne i odnoszą się najprawdopodobniej do realiów końca XIX wieku.

.4. – W Polsce przedrozbiorowej, Kasztelan Jacek Jezierski zakłada „fabrykę kos”. Jednak informacje oficjalne są zupełnie sprzeczne. Fabryka powstała albo Sobieniach Szlacheckich (lubelszczyzna), albo w Maleńcu (kielecczyzna), albo w Sobieniu („4 mile za Warszawą”). Zakłady metalurgiczne w Maleńcu zostały wybudowane (lub od nowa rozbudowane po trwającej ponad 40 lat przerwie) w latach 1837 – 1840. Dokładnie w tym samym okresie powstają pierwsze w Austrii fabryki sierpów i kos.

.5. – Pierwsza udokumentowana fabryka kos na terenie Polski (i chyba Cesarstwa Rosyjskiego) powstała pod Wilnem około roku 1890. O tym opowiem w jednym z kolejnych odcinków. Była to jedna z największych, a może największa ówczesna fabryka kos w Europie.

.6. – Od tego momentu przyjmujemy założenie, że „sierp” to płaskie, mocno wygięte, najczęściej ząbkowane ostrze metalowe z krótką rączką. Kosa „wołynka” to płaskie, lekko wygięte gładkie ostrze, połączone z rączką o długości (powiedzmy) od pół metra do jednego metra. Zaś kosa „klasyczna” to wygięte, długie ostrze, „z kątownikowym rantem” (tak zwany „grzbiet”) i połączone „piętką” z kosiskiem o długości od 1,5 do 2 metrów, posiadającym co najmniej jeden uchwyt.

.7. – Przypomnienie. Kosa według Normy Branżowej nr: BN_89_4518_02 zgodnej z Polską Normą – (normy zagraniczne: SCRS-CSN 237590, ZSRR-GOST 2935-80)
Masa współczesnej kosy – od 0,42 do 0,73 kg
Długość od 570 do 970 mm
Materiał współczesna kosy: N8E
Stal narzędziowa N8E (1.1525) jest stosowana na matryce do pracy na zimno, dłuta zwykłe i krzyżowe, przebijaki, piły taśmowe do drewna, przecinaki, dłuta pneumatyczne, narzędzia do wyciskania i prasowania, formy kuźnicze i walce.
PN: N8E = W. nr: 1.1525 = EN: CT90 = AISI : W1-8 1/2A = Rosja (GOST): U8GA-1(2) = Inne : C85W(U)

Skład chemiczny (%). C= 0,85, Si = 0,15, Mn = 0,15, Cr=0,15
Twardość w stanie zmiękczonym 195 HB
W stanie ulepszonym 62 HRC

Kucie kosy na gorąco.
Twardość po wykończeniu 73 – 77 HRA (445 – 550 HV) do 71 – 77 HRA (404 – 550 HV)

Do koszenia trawy zaleca się współcześnie wąskie i długie kosy – o długości 60 – 70 cm (masa ostrza 0,515 – 0,75 kg).
Do koszenia twardych traw, zbóż i chwastów zalecane są kosy o szerszym ostrzu ze stali hartowanej 60 – 70 cm (masa 0,6 – 0,8 kg)
Do prac „uniwersalnych”, szczególnie do pielęgnacji upraw leśnych, zalecane są krótkie kosy o bardzo szerokim ostrzu (40 – 50 cm, masa od 0,75 kg).

Współczesny sierp ma długość ostrza 45 – 50 cm, masa z rączką 0,25 – 0,3 kg.

Nie dotarłem do normy „Narzędzia gospodarskie – Sierpy BN-84/4510-01”. Należy założyć, że wymagania materiałowe dotyczące sierpa są podobne jak dla kosy (stal narzędziowa N8E (1.1525)).

Dodatkowe linki z których korzystałem

https://de.wikipedia.org/wiki/Sensenhammer
https://de.wikipedia.org/wiki/Sensenwerk
https://de.wikipedia.org/wiki/Dengeln
https://en.wikipedia.org/wiki/Peening
https://de.wikipedia.org/wiki/Sensenhammer_(Diespeck)
https://de.wikipedia.org/wiki/Museum_der_Stadt_Steyr
https://de.wikipedia.org/wiki/Steyr
https://de.wikipedia.org/wiki/Leopold_Werndl
https://de.wikipedia.org/wiki/Reckhammer
https://de.wikipedia.org/wiki/Eisenhammer
https://de.wikipedia.org/wiki/Raffinierhammer
https://de.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Redtenbacher
https://de.wikipedia.org/wiki/Josef_Werndl
https://de.wikipedia.org/wiki/Michael_Bl%C3%BCmelhuber
https://de.wikipedia.org/wiki/C%C3%B6lestin_Pestaluz
https://de.wikipedia.org/wiki/Rupert_Kimpfler
https://de.wikipedia.org/wiki/Karl_Holub
https://de.wikipedia.org/wiki/Anton_Spitalsky
https://www.steyr.at/system/web/zusatzseite.aspx?menuonr=218378016&detailonr=219059664
https://de.wikipedia.org/wiki/%C3%96sterreichische_Waffenfabriksgesellschaft
https://de.wikipedia.org/wiki/Steyr_Mannlicher
https://de.wikipedia.org/wiki/Rohstoff
https://en.wikipedia.org/wiki/Bohemian_earspoon
https://en.wikipedia.org/wiki/La_T%C3%A8ne_culture
http://www.historycy.org/index.php?showtopic=156527&st=45
https://de.wikipedia.org/wiki/Noricum
https://pl.wikipedia.org/wiki/Noricum
.https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Butler_Vindellicia_Illyricum.jpg
https://de.wikipedia.org/wiki/Sensenwerk
https://pl.wikipedia.org/wiki/Krems_an_der_Donau
https://de.wikipedia.org/wiki/Krems_an_der_Donau
https://cs.wikipedia.org/wiki/Krem%C5%BEe
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%81-%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B5%D1%80-%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%83
https://pl.wikipedia.org/wiki/Krems_in_K%C3%A4rnten
https://pl.wikipedia.org/wiki/Karyntia
https://sl.wikipedia.org/wiki/Koro%C5%A1ka_(zvezna_de%C5%BEela)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Styria
https://sl.wikipedia.org/wiki/%C5%A0tajerska
https://de.wikipedia.org/wiki/Wetzstein
https://de.wikipedia.org/wiki/Kumpf_(K%C3%B6cher)
https://de.wikipedia.org/wiki/Kumpf_(K%C3%B6cher)
https://de.wikipedia.org/wiki/Dengeln
https://de.wikipedia.org/wiki/H%C3%A4rten_(Eisenwerkstoff)#Kaltverfestigung

Kosa waytowska
https://de.wikipedia.org/wiki/Waidhofen_an_der_Ybbs
https://de.wikipedia.org/wiki/Liste_der_Sensenwerke_in_%C3%96sterreich
https://de.wikipedia.org/wiki/Molln
https://de.wikipedia.org/wiki/Unterhimmel
https://de.wikipedia.org/wiki/Industriemuseum_Freudenthaler_Sensenhammer
https://de.wikipedia.org/wiki/Waidhofen_an_der_Ybbs
https://de.wikipedia.org/wiki/Nieder%C3%B6sterreich
https://sl.wikipedia.org/wiki/Kosa
https://pl.wikipedia.org/wiki/Karyntia
https://pl.wikipedia.org/wiki/Styria_(Austria)

vvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvv

ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ

Zgodnie z sugestiami Czytelników, tym którym podoba się moja „pisanina”, umożliwiłem składanie osobistych podziękowań…

Można podziękować poprzez portal „Patronite”:

https://patronite.pl/blogbruska

Lub przez PayPal:

blogbruska@gmail.com

ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ ʘ

vvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvvv

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

Do tłumaczenia tekstów można stosować na przykład:
http://free-website-translation.com/

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

♫ – OFF TOPIC – SPIS TREŚCI tematów „OT”
https://kodluch.wordpress.com/2018/03/16/%e2%99%ab-off-topic-spis-tresci-tematow-ot/

https://kodluch.wordpress.com/about/

= = = = = = = = = = = = = = = = = =

 

3 uwagi do wpisu “♫ – OFF TOPIC – Metalurgia 9 (od sierpa do kosy)

  1. Szanowny Brusku, trudno nie docenić ogromu Twojej pracy, którą włożyłeś tworząc te 9 odcinków „metalurgii”. Jako, że śledzę tą Twoją „wędrówkę” po metalurgii od początku i staram się „podążać Twoimi tropami”, kilkakrotnie w czasie tej „wędrówki” zauważyłem – co starałem się w swoich komentarzach uwidaczniać – że Twoje niektóre wnioskowania bywają nie do końca właściwe lub są wręcz pochopne z uwagi na opieranie swojego wnioskowania na zbyt zawężonych źródłach informacyjnych.
    Podobnie zauważam i w tym obecnym odcinku o metalurgii, kiedy dochodzisz do wnioskowania cyt.:
    „przez 3 lata importowano z Austrii 460 800 kos – więcej niż możliwa produkcja kos w Austrii”
    Proszę, zapoznaj sie z tym opracowaniem:
    .https://www.zobodat.at/pdf/JOM_91_0013-0178.pdf
    (jeżeli nie zna się języka niemieckiego, to przetłumaczenie tego za pośrednictwem translatora zajmuje sporo czasu – ale moim zadaniem jest to warte informacji tam zawartych)
    Odnosząc się do Twojej sugestii Brusku, że import koś do Polski był większy, niż możliwości produkcyjne kos w Austrii, przytoczę pewne liczby, które zawarte są w opracowaniu, do którego podałem link.
    I tak – w ówczesnych czasach w Austrii było od 130, do 160 gildii (cechów) które zajmowały się tylko produkcją kos, sierpów, noży, itp. Cechy te produkowały tak dużo, że ustanowiono „odgórne” ograniczenia ilości produkowanego asortymentu – w tym ustalono limit produkcji dziennej kos na 70 szt. Przyjmując uśrednioną ilość dni „produkcyjnych” w roku na 260 (odliczone są dni „wolne”, w których nie można było produkować), to produkcja roczna wynosiła ponad 2 700 000 kos „dużych” w skali roku. W przytoczonym opracowaniu jest mowa, że produkcja kos wynosiła około 4 000 000 sztuk uwzględniając produkcję „zakładów”, które nie należały do oficjalnych gildii.

    Polubione przez 1 osoba

    • Witam i bardzo dziękuję!

      Jeżeli chodzi o „zbyt zawężone źródła informacyjne”, to przede wszystkim staram się korzystać ze źródeł XIX-wiecznych, konfrontując je z Wikipedią. Co do podawanych tu i ówdzie ilości produkowanych kos i sierpów, dane są niezwykle sprzeczne i na ogół o rzędy wielkości zawyżone – odzwierciedlając możliwości produkcyjne przemysłu końca XIX i początku XX wieku.

      Przy produkcji kos „monolitycznych” z jednolitego kawałka stali (czyli po okresie 1870 – 1880), z zastosowaniem kucia zwykłego i matrycowego, przy jednokrotnym rozgrzewaniu materiału wydajność mamy taką jak na linii produkcyjnej w fabryce kos pod Wilnem.

      Fabryka kos pod Wilnem na przełomie XIX i XX wieku zaczynała od rocznej produkcji 180 tysięcy kos, wytwarzanych przez 500 pracowników. Zakładając 300 dni roboczych, mamy dzienną produkcję, równą 600 kos, czyli 1,2 kosy na osobę w jeden dzień. Ale planowano w tej fabryce wkrótce osiągnąć produkcję równą milion kos rocznie, czyli dziennie 3333 kosy, co dawało by wydajność dzienną na pracownika 6,66 kosy.

      Można domniemywać, że przy takim materiale, pojedynczy „wiejski kowal” miał by dużo mniejszą wydajność w stosunku do opisanego wyżej zespołu. Wykonanie takim sposobem jednej kosy zajęło by mu kilkanaście roboczogodzin. Możliwe, że jakieś dwa dni.

      Wikipedia twierdzi, że jak w połowie XVI wieku zastosowano w kuźniach Europy młoty napędzane kołami wodnymi, wydajnośc kowala wzrosła z 4 kos dziennie do 70 sztuk na dzień. To też uważam za bzdurę – z uwagi na technologię „kos warstwowych”, którą szczegółowo opiszę w kolejnych odcinkach…

      Ale o tym będzie w kolejnych odcinkach.

      PS
      Jestem zdumiony tym, że coraz więcej poszlak wskazuje iż „rewolucja przemysłowa” miała odwrotny kierunek niż się nam wydaje: od Tyrolu i Śląska, poprzez Czechy i Saksonię no Anglii…

      PS2
      Dodatkowe podziękowania za link. Hehehe… „Miliony” kos których nie można sprzedać z uwagi na wprowadzone cła i zakaz wywozu żelaza z Austrii i wydajność kucia kos młotem napedzanym kołem wodnym w połowie XIX wieku powala na kolana.

      Polubienie

Dodaj komentarz

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s